Молотов-Риббентроп пактига 85 йил: советлар нега ҳитлерчилар билан ҳамкорлик қилганди?
|21:28 / 23.08.202414 77718 мин
1939 йил 23 август куни Москвада Германия ва СССР ўртасида “Ўзаро ҳужум қилмаслик ҳақида” шартнома имзоланади. “Молотов-Риббентроп пакти” деб аталган бу шартноманинг махфий қисмида томонлар Шарқий Европани биргаликда босиб олиш ҳақида келишиб олганди.
Советлар бу махфий келишувни 1980-йилларнинг охиригача тан олмайди. Фақат 1989 йилга келиб СССР олий совети шартномани Сталин ва унинг атрофидагилари имзоланганини, у совет халқининг хоҳиш-истакларини ифодаламаслигини маълум қилади.
Иккинчи жаҳон урушининг асосий ғолиби бўлган СССР бу уруш билан боғлиқ тарихни ўзи хоҳлаганидай турли ёлғонлар билан талқин қилган. Мактабларда, олий таълимда ўша ёлғонлар ўқитилган, илмий ишлар ёзилган.
Ана шу ёлғонлардан бири СССР Иккинчи жаҳон урушига 1941 йил 22 июнда Ҳитлер Германияси совет иттифоқига бостириб кирганидан кейин қўшилгани ҳақидаги гаплар. Аслида эса советлар бу урушга Германия билан имзоланган махфий келишувга мувофиқ 1939 йил 17 сентябр куни қўшилган эди.
1939 йил 23 август куни Москвада Германия ва совет иттифоқи ўртасида ўзаро ҳужум қилмаслик ҳақида шартнома имзоланади.
Имзоланган шартноманинг махфий қисми ҳам бор эди ва унда томонлар Шарқий Европани ўзаро тақсимлаб олишни келишиб олишганди. Қўйида ана шу шартнома тарихини эслаб ўтамиз.
Ҳитлернинг ҳокимиятга келиши ва нацистик ғоялар тарғиботи
1933 йилда Германияда ҳокимият тепасига немис миллий-социалистик ишчилар партияси вакили Адолф Ҳитлер келади. Орадан бир йил ўтиб Ҳитлер ўзини фюрер деб эълон қилади ва мамлакат қуролли кучлари бош қўмондонига айланади. Шундан сўнг Германия зўр бериб қуроллана бошлайди.
Ҳитлер ҳокимият тепасида мустаҳкам ўрнашиб олгач Германия аҳолиси орасида нацизмни тарғиб қилиш авж олади. У илгари сурган идеологияга кўра немислар олий ирқ ҳисобланади. Бошқа миллатлар уларга тобе бўлиши ва хизмат қилиши лозим.
1936 йилдан бошлаб Германия ўз қўшнилари Полша, Чехословакия ва Австрия каби давлатларга ҳудудий даъволар билан чиқади. 1938 йилга бориб немис қўшинлари Австрияни босиб олади ва унинг Германияга қўшилгани эълон қилинади.
Бироз ўтиб Чехословакиянинг асосан немислар яшайдиган Судет вилояти босиб олинади. Кейинроқ 1939 йил март ойида немислар Чехословакияни бир нечта яримвассал ҳудудларга бўлиб ташлайди.
1939 йил ёзда Германия Шарқий Европа давлатларини босиб олишга тайёргарлик кўра бошлайди. Бироқ бу учун немисларга жиддий қўллов керак эди.
Ўша пайтда Германия ташқи ишлар вазирлиги Франция ва Буюк Британия ҳукумати билан музокаралар олиб боради. Аммо улар Германиянинг босқинчилик сиёсатига мутлақо қарши чиқади.
Мавзуга оид
Шундан сўнг немислар СССР билан музокара бошлайди. Музокаралар давомида маълум бўладики, советлар Шарқий Европадаги ўзига қўшни бўлган давлатларнинг маълум бир ҳудудларини босиб олиш эвазига, немисларнинг босқинчилик сиёсатига қарши эмас.
Молотов-Риббентроп пакти
1939 йил 23 август куни Германия ташқи ишлар вазири Иоахим фон Риббентроп Москвага учиб келади. У Кремлда Сталин ва СССР ташқи ишлар халқ комиссари Молотов билан учрашади.
Сталин, Молотов ва Риббентроп иштирокида ўтказилган маросимда Германия ва СССР ўртасида “Ўзаро ҳужум қилмаслик ҳақида”ги шартнома имзоланади. Бу шартнома тарихда “Молотов-Риббентроп пакти” деб ном олган.
Шартноманинг эълон қилинган қисмида қўйидаги муҳим бандлар бор эди:
1-модда. Томонлар бир-бирига қарши тажовуз қилмаслик;
2-модда. Бошқа бир давлат томонлардан бирига ҳужум қилганда иккинчиси уни қўлламаслик;
4-модда. Томонлардан бири иккинчисига қарши тузилган иттифоққа кирмаслик;
5-модда. Томонлар ўзаро низоларни тинч йўл билан ҳал қилиш мажбуриятларини олади.
Шартноманинг бошқа моддаларида иқтисодий ва техник ҳамкорлик масалалари белгиланади.
Шартномани имзолаш пайтида Молотов ва Риббентропнинг ёнида Сталин ва яна бир қанча совет мулозимлари бўлган. Риббентропнинг ёнида ёрдамчиси Андор Ҳенке, Германиянинг СССРдаги элчиси Вернер Шуленбург ва таржимон бўлган.
Кейинчалик, Ҳенкенинг эслашича, шартнома имзолаш жараёнига совет журналистлари қўйилмаган. Рибентропнинг хоҳиши билан бир неча нафар немис журналистлари киритилган.
Шартнома имзолангандан сўнг Риббентроп шарафига зиёфат берилади. Унда Сталин ва Молотов навбати билан немис халқи шаънига мақтов ёғдиришади ва “ҳурматли меҳмон” шарафига қадаҳ кўтаришни таклиф этади.
Зиёфат охирида Сталин Риббертропга СССР шартнома шартларига амал қилишга жиддий қарашини таъкидлайди ва “Сўз бераман, совет иттифоқи ўз ҳамкорларини сотмайди”, дейди.
Орадан бир ҳафта ўтиб, 1939 йил 31 август куни шартнома СССР олий кенгаши томонидан ратификация қилинади. Буни кутиб турган немислар эртаси куни Полшага ҳужум бошлайди.
Ғарб давлатларининг шартномага муносабати
Молотов-Риббентроп пакти имзолангач СССР Германияга кўп миқдорда нефт ва бошқа маҳсулотлар жўната бошлайди. Бу немисларнинг Полшага бостириб кириши ортидан Германияга қарши уруш эълон қилган Франция ҳамда Британия манфаатларига зид эди.
Шу сабабли улар шартноманинг иқтисодий ҳамкорлик ҳақидаги бандларига эътироз билдиришади ва СССРни Ҳитлерни очиқдан очиқ қўллаётганликда айблаб чиқишади.
СССР Германия билан бирга Шарқий Европа давлатларини босиб олгач, Франция ва Британиянинг советлар билан ўзаро алоқалари жуда ёмон кўринишга келади.
Аммо СССР раҳбарияти уларнинг танқидларига жавобан 1917 йил октябр тўнтаришигача Россияга тегишли бўлган ерларни қайтариб олаётганини айтади.
Молотов-Риббентроп пактининг махфий қисми
Германия ўзаро ҳужум қилмаслик ҳақидаги шартномани Полша билан 1934 йилда, Британия ва Франция билан 1938 йилда, Латвия, Литва, Эстония билан 1939 йилда имзолаган эди.
Аммо СССР билан имзоланган шартномада юқоридаги давлатлар билан имзоланган шартномалардан фарқли равишда махфий келишув (протокол) ҳам бор эди.
Кейинчалик, Сталиннинг таржимони сифатида шартнома имзолаш маросимида қатнашган Владимир Павлов шундай эслаганди:
“Музокаралар бошланганда Сталин “Бу шартномада қўшимча келишувлар бўлиши керак ва у ҳеч қаерда эълон қилинмаслиги лозим”, деди”.
Молотов ва Риббентроп томонидан имзоланган шартноманинг махфий қисмида ҳар икки давлат ўзаро ҳужум қилмаслик ҳақидаги келишувдан ташқари Шарқий Европадаги давлатларни бўлиб олиши ҳам белгиланганди.
Ўша пайтда шартноманинг асосий қисми эълон қилинади, махфий қисми эса сир сақланади. Шартноманинг эълон қилинмаган қисмида Шарқий Европадаги давлатларнинг қайси ҳудуди кимга тегиши белгиланган эди.
Жумладан, Болтиқбўйи давлатлари тўлиқ, Полша, Руминия, Венгрия ва Чехословакиянинг шарқий қисми СССРга, қолган қисми Германияга тегиши керак эди.
Воқеаларнинг ривожи шартномада келишилгандай давом эттирилади. Жумладан, «Молотов-Риббентроп пакти» имзоланганидан қарийб 10 кун ўтиб, 1939 йил 1 сентябр куни Германия Полшага ҳужум қилади.
Орадан икки ярим ҳафта ўтиб 17 сентябр куни Полшага шарқдан совет армияси ҳам бостириб киради ва 1939 йил 5 октябргача бу давлатнинг қарийб ярмини (45 фоиз ҳудудини) босиб олади. Қолган қисмини Германия эгаллайди. Шу тариқа дунё харитасидан мустақил бир давлат йўқ бўлади.
Полша босиб олингач, СССР ва Германия чегарадош бўлиб қолади. Шундан сўнг 1939 йилнинг 28 сентябрда “СССР билан Германия ўртасидаги дўстлик ва чегаралар ҳақида герман-совет шартномаси” имзоланади.
Советлар томонидан унга ҳам Молотов имзо қўяди ва шартномада Германия ҳамда СССР ўртасидаги чегаралар аниқ белгилаб олинади.
1939 йил кузда совет армияси Чехословакия таркибида бўлган Подкарпат ўлкасига бостириб киради ва уни ўз таркибига қўшиб олади. Шунингдек, Руминиядан Бессарабия тортиб олиниб, СССР таркибида Молдавия ССР тузилади.
Шунингдек, 1939 йил 29 ноябр куни Совет армияси Финландияга бостириб киради. Қаҳратон қишда олиб борилган жангларда Финландия армияси ва фин халқидан ташкил топган партизанлар совет қўшинларига жуда катта талафот етказади.
Оқибатда, уруш бошланганига 100 кун бўлганда 1940 йил март ойида советлар Финландия билан мағлубиятга тенг сулҳ тузишга мажбур бўлади.
1940 йилда Болтиқбўйида жойлашган Латвия, Литва ва Эстония босиб олинади ва иттифоқдош республикаларга айлантирилиб, СССР таркибига қўшиб юборилади.
СССР Шарқий Европадан босиб олган ҳудудларнинг бир қисмини Украинага, яна бир қисмини Беларусга қўшиб беради. Полшанинг озроқ қисмини Литва ССРга беради.
Ўша пайтда СССРнинг Шарқий Европада олиб борган босқинчилик урушлари аҳолидан яширилади. Улар ҳақида радио ва босма нашрларда умуман хабар берилмайди. Фақат совет-фин уруши ҳақида маълумотлар айтилади.
Совет армиясининг Полшага бостириб киргани ҳақида омма олдида Молотов ўзи билмаган ҳолда гапириб қўяди.
1939 йил 31 октябр куни Молотов СССР олий совети сессиясида нутқ сўзлайди ва ана шу ерда илк марта Полша СССР ва Германия томонидан босиб олиниб, давлат сифатида тугатилганини айтади.
“Полшадаги ҳукмрон доиралар ўз давлати “мустаҳкамлиги” ва армияси “қудрати” ҳақида кўп мақтанган эдилар. Ҳолбуки, Версал шартномасининг мажруҳ боласи бўлган ва поляклардан бошқа миллатларни эзиш ҳисобига яшаб келаётган Полша учун дастлаб герман армияси томонидан, сўнг қизил армия томонидан берилган қисқа зарбанинг ўзи етарли бўлди”, дейди у.
Октябр тўнтаришигача Россия империяси таркибида бўлган Полша 1919 йил 28 июн куни имзоланган Версал тинчлик шартномасига кўра, мустақил давлат деб тан олинган ва унинг чегаралари белгиланганди. Молотов Полшани “Версал шартномасининг мажруҳ боласи бўлган” деб шунга ишора қилганди.
Шунингдек, Молотов ўша нутқида немислар Полшага бостириб киргандан сўнг Германияга қарши уруш очган Франция ва Британияни ҳам мазах қилади:
“Барча мафкуравий тизимлар каби ҳитлеризм мафкурасини ҳам қабул қилиш ёки рад этиш сиёсий қарашларга боғлиқ. Аммо ҳар қандай киши яхши биладики, мафкурани куч билан йўқотиб бўлмайди, уни уруш билан маҳв этиш мумкин эмас. Шунинг учун ҳам “ҳитлеризмни йўқотиш” қабилида уруш олиб бориш бемаъниликдан ташқари жиноят ҳамдир”, дейди у.
Молотовнинг сессияда сўзлаган нутқи газеталарда берилади ва шунда одамлар Полша Германия ва СССР томонидан босиб олинганини билишади.
Молотов 1920-йиллардан бошлаб 1953 йил Сталин вафотигача унинг ёнида бўлган давлат арбоби ҳисобланади
Молотов-Риббентроп пактининг махфий қисми нега яширилган?
СССР ва Германия ўртасида тузилган шартноманинг махфий қисми урушгача ва ундан кейин ҳам ошкор қилинмайди.
1945 йилда иттифоқчилар совет армияси билан бирга Берлинни эгаллайди. Ўшанда немисларга тегишли махфий архивнинг бир қисми иттифоқчилар қўлига тушади. Улар орасида Молотов-Риббентроп пактининг махфий қисмига доир айрим ҳужжатлар ҳам бор эди.
1945 йил 20 ноябрдан 1946 йил октябргача Германиянинг Нюренберг шаҳрида фашистлар Германиясининг юқори лавозимли ҳарбийлари устидан суд жараёнлари бўлиб ўтади.
Молотов-Риббентроп пактининг махфий қисми ҳақида илк бор шу ерда савол қўйилади. Аммо совет вакиллари ва судланаётган немислар бундай келишув бўлганини рад этишади.
Советлар иттифоқчилар қўлидаги маълумотларни СССРнинг урушдаги ғалабасига соя солиш учун тайёрланган сохта ҳужжатлар дейишади. Шу тариқа советлар 1980-йиллар охиригача Ҳитлер Германияси билан ҳамкорлик қилишганини тан олишмайди.
1939 йил 24 август куни чоп этилган "Известия" газетасида Германия ва СССР ўртасида имзоланган шартнома ҳақида батафсил хабар берилганди
1980-йиллар охирида СССРда Молотов-Риббентроп пактининг махфий қисмини ўрганиш бўйича таниқли сиёсатчи Александр Яковлев бошчилигида комиссия ташкил этилади. Ўша йили махфий келишувнинг матни илк бор ошкор қилинади.
Шундан сўнг СССР олий совети депутатлари томонидан “Ўзаро ҳужум қилмаслик ҳақидаги совет-герман шартномасининг сиёсий ва ҳуқуқий баҳолари ҳақида”ги қарори қабул қилинади.
Қарордаги иккита бандда Германия ва СССР ўртасидаги махфий келишув ҳақида шундай гаплар бор эди:
“6. Германия билан махфий протоколлар бўйича музокаралар Сталин ва Молотов томонидан совет халқи, Компартия марказий комитети ва олий совет ҳамда ҳукуматдан яширин равишда олиб борилган. Шунингдек, махфий келишув матнлари ўша пайтда ратификация қилинган шартнома таркибидан яширин равишда чиқариб ташланган. Ўзаро ҳужум қилмаслик ҳақидаги шартноманинг махфий қисмини имзолаш тўғрисидаги қарор моҳиятан ва шаклда шахсий ҳокимият акти эди. Бу фитнали келишув учун совет халқи жавобгар бўлмайди ва у халқнинг иродасини ҳеч қандай тарзда акс эттирмайди.
7. СССР халқ депутатлари қурултойи 1939 йил 23 августдаги «Махфий қўшимча протокол» ва Германия билан бошқа махфий битимлар имзоланишини қоралайди. Съезд махфий протоколларни имзоланган пайтидан бошлаб қонуний асосга эга бўлмаган ва ҳақиқий эмас деб топади. Махфий протоколлар совет иттифоқининг учинчи давлатлар билан муносабатлари учун янги ҳуқуқий асос яратмайди. Сталин ва унинг атрофидагилар ўзларининг қонуний мажбуриятларини бузган ҳолда улардан бошқа давлатларга ултиматумлар ва кучли босим ўтказиш учун фойдаланилган”.
2011 ва 2016 йилларда “Правда” газетасида махфий келишувнинг СССРда сақланган матни эълон қилинади. 2019 йилда “Тарихий хотира” фондининг сайтида келишув матнининг сканер қилинган варианти ҳам эълон қилинади.
Америкалик рассом Клиффорд Берримен 1939 йилда чизган карикатура
СССР фашистлар Германияси билан иттифоқчи бўлганми?
Бугун аксарият тарихчилар СССР ва Германия ўртасидаги ўзаро ҳужум қилмаслик ҳақидаги шартномада “иттифоқчи” сўзи ишлатилмаган бўлса ҳам, моҳиятан бу икки давлат урушгача иттифоқчи бўлган, дейди.
Асосан россиялик ёки русийзабон бўлган аксарият тарихчилар буни рад этишади. Улар Германия ўзаро ҳужум қилмаслик ҳақидаги шартномани бошқа бир қатор давлатлар билан ҳам имзолаганини айтишади.
СССР ва Германия иттифоқчи бўлган, дейдиганлар тарихий фактларга кўз ташлаш кераклигини ва уларда ҳаммаси аниқ ва равшан ёзилганини айтишади.
Жумладан, 1939 йил 9 сентябрда немис қўшинлари Варшавани эгаллаган куни Молотов Германия ҳукуматига табрик телеграммасини юборади.
Бундан ташқари, 1939 йил 21 сентябр куни Полша тўлиқ босиб олинганидан сўнг Вермахт қўшинлари билан қизил армия Брест шаҳрида ғалаба шарафига биргаликда ҳарбий парад ўтказади.
Кейинчалик 1940 йил апрелда немислар Норвегия ва Данияга бостириб кирганда ҳам Молотов Германия ҳукуматига “муваффақият тилаб” телеграмма юборади.
1940 йил кузда Молотов Берлинга боради. У Германиянинг юқори лавозимлари шахслари қаторида Ҳитлер билан учрашади. Молотовнинг мақсади Германия билан янада яқинроқ алоқалар ўрнатиш ва немислар СССРга бостириб киришининг олдини олиш эди. Аммо Ҳитлер Молотов билан уни қизиқтирган мавзуларда музокара ўтказишни рад этади.
Молотов Ҳитлер билан учрашувда, Берлин
Ўша пайтда СССР Германия билан иттифоқчи даражасида алоқалар ўрнатмаган бўлса-да, Ғарб давлатларига қараганда яқинроқ алоқаларга эга бўлган.
Қолаверса, Полша босиб олингандан сўнг 1939 йил 28 сентябрда “СССР билан Германия ўртасидаги дўстлик ва чегаралар ҳақида”ги совет-герман шартномаси имзоланади.
Юқоридагилардан шундай хулоса чиқариш мумкинки, ўша пайтда СССР фашистлар Германияси билан иттифоқдош бўлмаса ҳам яқин дўст мақомида бўлган. Бу “дўстлик” 1941 йил 22 июн куни немислар СССРга бостириб кирганча давом этган.
Сўнгги йилларда Иккинчи жаҳон урушидаги ғалабага жуда катта эътибор қаратаётган Россиянинг аксарият сиёсатчилари Молотов-Риббентроп пактидаги махфий келишувни қораламайди. Аксинча, уни тўғри қилинган иш деб билади.
2019 йилда Европа парламенти Молотов-Риббентроп пактини қораловчи резолюцияни қабул қилди. Резолюция Россия томонидан кескин танқид қилинди.
2020 йил июн ойида АҚШда чоп этиладиган «National Interest» консерватив нашрида Владимир Путиннинг мақоласи эълон қилинди. Унда Россия президенти Латвия, Литва ва Эстониянинг Молотов-Риббентроп пакти бўйича СССРга қўшиб олинишини ўша даврнинг халқаро ва давлат ҳуқуқ нормаларига мувофиқ бўлган деб ёзган.
Бундан ташқари, 2021 йил 17 сентябр куни Россия ташқи ишлар вазирлиги 1939 йилда совет армиясининг Полшага бостириб кириши “озод қилиш юриши” бўлгани ҳақида ёзиб чиқди (СССРнинг Полшага бостириб кирган кунига 82 йил бўлгани муносабати билан).
Россия ТИВга кўра, ўшанда совет қўшинлари Полшага бостириб кириб, “Минскка юриш қилмоқчи бўлган полякларни тўхтатиб қолган”. Шунингдек, Россия ТИВ гўёки “маҳаллий аҳоли совет қўшинларини жуда хурсандчилик билан кутиб олгани”ни таъкидлаган.
Бугун Россия ташқи сиёсати 1939 йилда Полшадан тортиб олинган ҳудудларни поляклар 1920-21 йилларда Ғарбий Украина ва Ғарбий Беларусдан босиб олганини ва уларни қайтариш адолатли иш бўлганини таъкидлаб келади.
Аслида, Полшанинг 1939 йилгача бўлган чегараси 1921 йилда Латвия пойтахти Ригада имзоланган совет-Полша шартномаси билан белгиланган эди.
1939 йилда немислар билан дўстона муносабатда бўлган советлар ана шу шартномада келишилган шартларни бузиб Полшага бостириб кирганди. Бугун Россия сиёсатчилари бундай тарихий фактларни тан олишмайди.
