Дунё сиёсати Совуқ уруш вақтида икки қутбли, ундан кейин бир қутбли эди, охирги йилларда эса кўп қутбли дунё тартиботи шаклланиши ортга қайтмас жараёнга айланди. Бу – кичик ва ўрта давлатлар, хусусан Марказий Осиё олдига қандай вазифаларни қўяди?
1945 йилда Иккинчи жаҳон уруши тугагач, дунёда икки қутблилик даври бошланди. Совуқ уруш даврида икки глобал қутб, икки қудрат, икки лагер бутун дунёдаги ишларни биргаликда ёки рақобатда бошқариб келди. Дунёнинг қаерида зиддиятлар, тирашувлар, урушлар бўлса, мана шу икки давлатнинг қўли аниқ бўлар эди. Бу – СССР ва АҚШ эди.
Собиқ СССР қулагач, дунёда бир қутблилик даври бошланди. АҚШ совуқ урушнинг ғолиби эди.
Лекин мана, собиқ социалистик лагер қулаганидан 34 йил ўтиб, дунёда ғалати бир вазият шаклланди. Бугунги ҳолат на бир қутбли, на кўп қутбли ҳисобланади. Бир қутблилик тугаб, кўп қутблилик шаклланиш жараёнининг бошидамиз. Кейинги 20-25 йил ичида АҚШ кўплаб хатолар қилди, натижада унинг репутацияси ва ресурслари камайиши тезлашди. 2001 йил 11 сентябрдан кейин АҚШ Афғонистон ва Ироққа кириб келди, ва беҳуда урушлар олиб борди.
Бу вақтда Хитой Халқ Республикаси, Россия Федерацияси ва глобал жануб ўсишда давом этди. Бугун ХХР – АҚШ учун энг кучли глобал рақиб. Агар АҚШнинг дунё иқтисодиётидаги улуши 15 фоизни ташкил қилса, ХХРнинг улуши 18 фоизни ташкил қилади. Хитой – дунё тартиботини ўзгартиришдан манфаатдор, ревизионист давлатлардан. Хитой 19-20 асрларни ўзи учун “таҳқирланган асрлар” деб билади. Яъни, “биз ғарб давлатлари томонидан таҳқирландик, энди ўзимизнинг муносиб мақомимизни эгаллашимиз керак” дейди.
Путин бошчилигидаги Россия Федерацияси ҳам глобал тартибот ўзгаришидан манфаатдор давлатлардан. Россия Совуқ уруш натижаларини ревизия қилишни истайди. Совуқ уруш натижасида СССРнинг парчаланиши ва Россия мақомининг пастлашини Путин “асрнинг энг катта фожиаси” деб билади. Путин учун тарихий ориентир – 1945 йилдаги СССР триумфи, Ялта келишувлари ва дунёнинг бўлиб олиниши ҳисобланади.
Дунёда кўп қутблиликнинг шаклланиши – объектив жараён. Бу жараённи тўхтатиш имконсиз. Бу яқин ўн йилликларда АҚШ энг қудратли давлат бўлиб қолаверади, лекин дунё ишларидаги АҚШнинг монополияси 1990-йиллардаги каби, Клинтон давридаги каби бўлмайди. Ҳатто коллектив ғарб ичида ҳам турфа хиллик кучайиб боради. Қолаверса, АҚШнинг ўзи дунё ишларидан толиққандек. Ҳокимиятда – изоляционист Трамп ва унинг маъмурияти. Трамп кейинги 80 йиллик АҚШ тарихида янги сиёсий эксперимент бошлади. У АҚШнинг ички ва ташқи сиёсатдаги масъулиятларини, мажбуриятларини оптималлаштирмоқчи. Бу, айни пайтда, АҚШнинг глобал қудратига ҳам соя солиши аниқ.
