Путин илк марта Россия президенти этиб сайланганига бугун роппа-роса 25 йил тўлди. Кўплаб экспертлар фикрича, КГБдан чиққан бу сиёсатчининг энг катта мақсади – “иккинчи Ялта келишуви”га эришиш. Хўш, 80 йил олдин Сталин ва Рузвелт Қримда нималарга келишган эди? Ҳозир Путин ва Трампдан “иккинчи Ялта”ни кутиш мумкинми? Сиёсатшунос Камолиддин Раббимов Kun.uz'даги колонкасида шу ҳақда сўз юритади.
Россия президенти Владимир Путин ҳокимиятга келганига чорак аср бўлди. У роппа-роса 25 йил олдин – 2000 йилнинг 26 март куни расман президент бўлиб сайланган эди. Орада бир муддат, 2008-12 йилларда РФни Дмитрий Медведев бошқарган вақтда ҳам, Путин бош вазир сифатида қабул қилинаётган қарорларга жуда катта таъсир қилар эди. Унинг устига, Медведев Путиндан мустақил бўлишга ёки унга қарши чиқишга журъат қила олмаган.
Аксарият экспертлар айтадики, Путин учун тарихий энг муҳим давр – бу 1945 йил: СССР дунёдаги энг йирик икки қудратнинг бири бўлиши, дунё ишларидаги расмий Москванинг овози баланд кела бошлаши, Европа устидан СССРнинг таъсири ошиши.
Айнан шунинг учун, “Путиннинг урушлардан, Ғарб билан тирашувлардан асосий мақсади – иккинчи Ялта келишувчига эришишдир” деган қараш жуда кенг тарқалган. Хўш, Ялта конференциясида нима бўлган эди?
Уруш охирлаб, Ҳитлернинг мағлуб бўлиши аниқ бўлиб қолганда, 1945 йилнинг 4-11 феврал кунлари Қрим яриморолининг Ялта шаҳрида СССР, АҚШ ва Британия раҳбарлари ўртасида 8 кунлик конференция бўлиб ўтади. Ялтада асосан тўртта катта масала муҳокама қилинади: урушдан кейинги Германия тақдири, Полша, Япония ва тузилиши кутилаётган Бирлашган Миллатлар Ташкилоти.
8 кун мобайнида уч давлатнинг лидерлари эрталабдан кечгача шу масалаларда компромисс излашади, талашиб тортишади. АҚШ президенти Рузвелтнинг соғлиғи анча оғир, у бу конференцияга жуда қийналиб келади. Ногиронлар аравачасига ўтириб қолган 63 ёшли Рузвелтни аравачадан стулга ўтказиш учун 2-3 киши кўтариб, ўтирғизиб қўйиши керак. 70 ёшли Черчилнинг ҳам соғлиғи яхши эмас. Ялта конференциясидан бир ой ўтиб, Рузвелт вафот этади. 1945 йилнинг июлига бориб, Черчилл сайловларда ютқазиб қўяди ва ҳокимиятдан кетади.
Сталин, Рузвелт ва Черчилл Ялтада урушдан кейинги дунё тартиботини келишиб олишган. Бу келишувлардан энг кўп ютган давлат сифатида СССР кўрилади. Шарқий Европа, Польша ва Германиянинг шарқий қисми, Япониянинг Курилл ороллари ва Сахалин – барчаси бевосита ёки билвосита СССР назоратига ўтади. БМТда ҳам СССРнинг овози ҳал қилувлар қаторида бўлади.
