Эроннинг амалдаги сиёсий тизими. У қандай пайдо бўлганди?

Ҳумайний муҳожирликда юрганида ҳам шоҳ тузумига қарши фаол тарғибот олиб боради. Шунингдек, кейинчалик мамлакатда Ислом республикаси тузилганда фойдаланилган давлатчилик асосларини тузади, китоблар ёзади, маърузалар қилади. Шу тариқа Роҳуллоҳ Эронда ақл бовар қилмас даражада катта обрўга эга бўла бошлайди.

Ислом инқилоби

1971 йилда Эрон шоҳлигининг 2500 йиллиги катта дабдаба билан нишонланади. Бу вақтда мамлакатнинг бир неча вилоятида очлик ҳукм сурар, одамлар ўта ночор ҳаёт кечирарди. 1973 йил нефт нархи арзонлашиши вазиятни янада оғирлаштиради.

Паҳлавий эса ўз ишлари билан ҳаммани ажаблантиришда ва ғазаблантиришда давом этаверади. Масалан, у 1976 йилда анъанавий Эрон тақвими ўрнига шоҳ Кир II’нинг тахтга ўтирган кунидан бошлаб йил ҳисобланадиган тақвим жорий қилади. Бундан Эрон аҳолиси ниҳоятда норози бўлади. Бундан ташқари, шоҳ “оқ инқилоб” даврида қатор ислоҳотлар ўтказиш ҳақидаги ваъдаларини бажармади.

1978 йил январь ойида Қум шаҳридаги намойиши вақтида полиция томонидан икки нафар талаба ўлдирилади. Қум - аҳолиси узоқ йиллик анъаналарга қаттиқ амал қиладиган Руҳуллоҳ Ҳумайнийнинг она шаҳри эди. Талабалар ўлимидан сўнг шаҳар аҳолиси шоҳ тузумига қарши оёққа туради. Февралда яна бир йирик шаҳар Табриз аҳолиси бош кўтарди. Мартга келиб Эрондаги барча шаҳарларда кенг кўламли намойишлар бошланиб кетади. Шоҳ мамлакатда ҳарбий ҳолат жорий этиб, намойиш ўтказишни тақиқлайди, аммо халқ назорат қилиб бўлмас даражага етиб бўлганди. Теҳрон кўчаларига 2 миллион одам Паҳлавийнинг истеъфосини талаб қилиб, намойишга чиқди.

1979 йил 16 январь куни шоҳ Муҳаммад Ризо Паҳлавий ҳокимиятни бош вазир Шопур Бахтиёрга қолдириб Эрондан қочиб кетди. Шоҳ қочганини эшитган одамлар бутун мамлакат бўйлаб кўчаларда унинг суратларини ошкора ёқади. 1979 йил 1 февралда оятуллоҳ 15 йиллик қочқинликдан сўнг Эронга қайтади. Мамлакатда фуқаролар уруши бошланиб кетади. Икки ўртада бўлиб ўтган қуролли тўқнашувларда Ҳумайний тарафдорлари устун келади. Шу тариқа, инқилобчилар Эронни батамом эгаллайди. Мамлакатда референдум ўтказилади ва кўпчиликнинг овози билан мамлакат Эрон Ислом республикаси деб эълон қилинади.

Инқилоб амалга ошиб, Эронда тузум ўзгарганидан кейин аксарият шоҳ тузумини қўллаганлар, ғарбона ҳаёт тарзини ёқтирадиганлар ва хорижликлар мамлакатни тарк этади. Эрондаги хориж компанияларига тегишли завод ва фабрикалар миллийлаштирилади. Бу эса Ғарб давлатлари билан муносабатларни совуқлаштирди.

Эроннинг амалдаги сиёсий тизими

Эрон 1979 йилги инқилобидан сўнг монархиядан исломий республика тузумига ўтди. Бу янги тизим ўзига хос тарзда демократик институтларни диний раҳбарият назорати билан уйғунлаштирди. Мамлакатда президент ва парламент халқ томонидан сайланса-да, якунда давлат сиёсатини белгиловчи энг олий ҳокимият диний раҳбар – Оятуллоҳ томонидан назорат қилинади.

Руҳуллоҳ Ҳумайний инқилобдан сўнг илк Олий раҳбар сифатида 1989 йилгача мамлакатни бошқарди. Унинг вафотидан кейин Конституцияга ўзгартиришлар киритилди. Хусусан, Бош вазир лавозими бекор қилинди. Олий ҳокимиятга Али Хоминаий келди ва у 36 йилдан бери Эронни бошқариб келяпти. Президентликка номзодлар ҳам олий раҳнамо тасдиғидан ўтиши керак. Хусусан, Хоминаий даврида мамлакатда 6 та президент алмашди. Булар: Али Акбар Хошимий Рафсанжоний, Муҳаммад Хотамий, Маҳмуд Аҳмадий Нажот, Ҳасан Руҳоний, Иброҳим Раисий ва Масъуд Пизишкиён.

Олий раҳнамо қуролли кучлар бош қўмондони ҳам ҳисобланиб, ички ва ташқи сиёсатининг асосий йўналишларини ишлаб чиқиш ва тасдиқлаш ваколатларига эга. Шунингдек, қонунларнинг тўғри татбиқ этилишини назорат қилади ва унда вето ҳуқуқи ҳам мавжуд.

Оятуллоҳнинг лавозим муддати Конституцияда аниқ чекланмаган. У умрбод ёки ўз лавозимини эплай олмаган ҳолатга қадар ишлаши мумкин. Фақатгина Экспертлар кенгаши Олий раҳбар ўз бурчларини бажара олмаса ёки Конституциядаги талаблар бўйича қобилиятини йўқотса, уни вазифасидан озод этиш ваколатига эга. Бу кенгаш Эрон сиёсий тизимидаги муҳим орган бўлиб, у ҳар 8 йилда халқ томонидан сайланадиган 80 дан ортиқ обрўли уламолардан иборат бўлади. Эрон тарихида бирор марта Экспертлар кенгашида Оятуллоҳни лавозимидан олиш масаласини кун тартибига олиб чиқмаган ёки у томонидан қилинган қарорларга жиддий эътироз билдирмаган.

Нега Исроил Эрондаги сиёсий тизимни ўзгартирмоқчи?

Исроил Эроннинг амалдаги теократик тузумини ўз миллий хавфсизлигига энг катта таҳдид сифатида кўради. Расмий Теҳрон ядро қуроллари ишлаб чиқариш бўйича иш олиб бораётгани ва уни баллистик ракеталарга айлантиришига бўлган ишончини таъкидлаб келади. Исроил Эрон томони ядро дастурини муваффақиятли якунласа, уни уларга қарши ишлатишидан қўрқади. Шунингдек, Эрон Яқин Шарқ бўйлаб бир нечта гуруҳдан иборат кучли коалиция шакллантирган. «Ҳизбуллоҳ», ҲАМАС, Ироқдаги Ҳашд аш-Шааби ва Яман ҳусийчиларини ўз ичига олувчи иттифоқчилар тармоғини молиявий ва ҳарбий жиҳатдан қўллаб-қувватлаб келади. Йиллар давомида ушбу гуруҳлар ва Исроил ўртасида турли тўқнашувлар содир бўлди.

Айни пайтда давом этаётган тўқнашувлар бошланган пайтда Исроил разведкаси Эроннинг хавфсизлик тизимларига сезиларли даражада кириб бориб, махфий дрон ҳужумларини мамлакат ҳудудининг ўзидан амалга оширди. Бу каби махфий ҳужумлар Эрон режимини ўз фуқаролари олдида заиф ва ҳимоясиз қилиб кўрсатиб, унинг барқарорлигига путур етказади. Исроилнинг мақсади Эрондаги сиёсий тизимни ўзгартириб, ғарбпараст ёки бетараф ҳокимият келишига эришиш ёки мамлакатда ички уруш бошлаш. Кўпчилик Ироқ ва Ливияда кучли марказлашган ҳукумат ағдарилганда нималар бўлганини ҳали ёддан чиқармаган.