Инсон организми ўзида рўй бераётган ҳар қандай ўзгариш ҳақида танадаги турли белгилар орқали хабар беради. Тирноқдаги оқ доғлар, милк қонаши, сочдаги қазғоқ, тери қуриши фақат ташқи кўринишдаги ўзгариш эмас, ички мувозанат бузилгани ҳақида танамиз бизга юбораётган ишора ҳамдир. Организм доим “гапиради”, бу тилни тушуниш саломатлигимизни сақлаш йўлидаги муҳим қадамлардан бири бўлади. Ушбу мақолада танамиз юборадиган 7 муҳим сигнал ва уларнинг тиббий сабаблари, қандай касалликлар билан боғлиқлиги ҳақидаги фактларни кўриб чиқамиз.
Соч тўкилиши
Кўпчилик учун бу ҳолат фақат ташқи кўринишдаги ноқулайликдек туюлиб, эстетик муаммо сифатида қабул қилинади Аслида соч тўкилиши ички мувозанат бузилганидан дарак беради, унга сабаб бўлувчи асосий омиллардан бири темир танқислиги, яъни камқонликдир. Танамизда гемоглобин миқдори камайганда тўқима ва аъзолар, жумладан, соч илдизлари ҳам кислородга тўйинмайди. Ушбу вазият сочларнинг ўсишини секинлаштиради, фолликулаларни заифлаштиради ва соч тўкилишини кучайтиради.
Соч ўсишининг табиий ритмини қалқонсимон без фаолияти ҳам бошқаради. Гипотиреоз (қалқонсимон без гормонлари етишмовчилиги) ҳолатида соч ҳужайраларининг янгиланиши секинлашади, фолликулалар “уйқу” режимига ўтади ва толалар заифлашади.
Бундан ташқари, гормонал мувозанатдаги ўзгаришлар, айниқса, поликистик тухумдон синдроми (PTXS) ёки менопауза даври аёлларда кучли соч тўкилишини юзага келтиради. Танада цинк, биотин, темир, D витамини ва B гуруҳи витаминлари танқислиги ҳам соч тўкилишини юзага келтиради.
Қазғоқ
Сочдан оқиш рангли парчалар елкага тўкилса, кўпчилик уни дарҳол шампун ёки ниқоблар билан бартараф этишга уринади. Аслида бу тери остидаги муаммо. Тиббий изланишларга кўра, қазғоқ бош терисида “малассезиа” деб номланган замбуруғларнинг керагидан ортиқ кўпайиши натижасида пайдо бўлади. Ушбу замбуруғлар аслида ҳар бир одамда табиий ҳолатда мавжуд, муаммо уларнинг ҳаддан ташқари фаоллашуви ва иммун тизимнинг бунга қарши кураша олмаслигида. Айнан шу ҳолатни юзага келтирувчи омиллардан бири организмда A, E ва B гуруҳи витаминларининг етишмовчилиги ҳисобланади. Масалан, B6 ва B7 (биотин) танқислиги бош териси ҳужайраларининг янгиланиш жараёнини секинлаштириб, ёғ безлари фаолиятини издан чиқаради. E витамини тери қатламини оксидловчи стресслардан ҳимоя қилади, А витамини бош терисининг ҳимоя функциясида муҳим рол ўйнайди. Танада ушбу моддалар танқис бўлса, бош териси қурийди, яллиғланади ва қазғоқ юзага келади.
Қазғоқ баъзида ичак яллиғланиш касалликларининг илк белгиси сифатида намоён бўлади. Ичак флораси, яъни фойдали бактериялар мувозанати бузилса (дисбактериоз), организмда яллиғланиш кучаяди, иммунитет сусаяди ва бу бевосита терида акс этади.
Қалқонсимон без фаолиятининг яхши ишламаслиги ҳам қазғоқни юзага келтиради. Гипотиреоз ҳолатида танадаги барча модда алмашинуви секинлашади, тери ва соч сувсизланади, ёғ ишлаб чиқариш жараёни издан чиқади. Бу эса қуруқ тери ва синувчан соч, қайта-қайта пайдо бўладиган қазғоқни ҳосил қилади.
Мавзуга оид
Кўз ости қорайиши
Кўз атрофидаги тери инсон танасидаги энг нозик ва юпқа қатламлардан бири. Бу ҳудудда қон томирлари терига яқин жойлашган, шу сабаб тана бўйлаб қон айланишидаги ҳар қандай муаммо ёки суюқлик алмашинувидаги бузилиш биринчи навбатда кўз остида сезилади.
Буйрак фаолияти сустлашганда тана ўзидан ортиқча суюқликни чиқаришда қийналади. Унинг натижасида кўз остида қорайиш ва шиш пайдо бўлади.
Бошқа бир эҳтимолий сабаб – қон айланишидаги бузилиш. Юрак етишмовчилиги, анемия (камқонлик) мавжуд ёки қон босими паст одамларда қон терининг остида турғун ҳолатга келади. Бу кўз тагида кўкимтирлик ёки сарғишликни ҳосил қилиши мумкин.
Шунингдек, сурункали яллиғланиш ҳолатлари (масалан, аллергик ринит, бронхиал астма, ички аъзолардаги яширин илтиҳобий жараёнлар) ҳам кўз атрофи қорайишларига олиб келади,
Милк қонаши
Кўпчилик буни тиш ювишда нотўғри чўткадан фойдаланиш ёки вақтинчалик яллиғланиш деб ўйлайди. Милк қонашининг доимий тус олиши тана ичкарисида нимадир издан чиққани ҳақида огоҳлантирувчи сигнал бўлиши мумкин.
Унинг энг кенг тарқалган сабаби организмда аскорбин кислотаси (C витамини) танқислиги ҳисобланади. Бу витамин коллаген синтези ва қон томирларнинг мустаҳкамлиги учун зарур. Агар C витамини етарли бўлмаса, милклар осон жароҳатланади, яллиғланади ва энг оддий ҳаракат таъсирида ҳам қонай бошлайди.
B гуруҳи витаминлари (B2, B6, B12) ва фолат етишмовчилиги милк тўқималарининг тикланишига салбий таъсир қилади. Оғиз бўшлиғидаги сурункали яллиғланиш, яъни гингивит ва парадонтит каби касалликлар туфайли ҳам милклар қонайди. Мазкур ҳасталиклар бактериал инфекция ва тиш тоши йиғилиши оқибатида юзага келади.
Милк қонаши қон айланиши тизими билан боғлиқ касалликларнинг дастлабки белгиси сифатида ҳам пайдо бўлиши мумкин. Масалан, қонда тромбоцитлар сонининг камайиши (тромбоцитопения), гемофилия ҳолатларида тананинг энг нозик жойлари: милклар, бурун ички қавати, тери ости биринчи бўлиб таъсирланади.
Лаб ёрилиши
Лаб териси инсон танасидаги энг нозик тўқималардан бири бўлиб, у ёғ безларисиз, яъни табиий ҳимоясиз фаолият юритади. Шу сабаб организмдаги ҳар қандай мувозанат бузилиши энг аввал лабларда сезилади. B2 (рибофлавин) ва B6 (пиридоксин) витаминлари етишмаса, лаб бурчакларида ёриқ, оғриқ ва қизариш ҳолатлари пайдо бўлади. Бу витаминлар тери ва шиллиқ қаватларнинг тикланиши, ҳужайралар регенерациясида муҳим рол ўйнайди. Мазкур моддалар танқислиги терининг қуруқлашиши, яллиғланиши ва ёриқларга олиб келади.
Танада темир моддасининг камайиши қон орқали кислород ташилишини заифлаштиради, натижада лаблардаги тўқималар етарлича озиқланмайди. Бу эса уларни мўрт, қуриган ва ёрилишга мойил ҳолатга келтиради.
Кўпинча лаб бурчакларидаги ёриқлар (тиббиётда бу ҳолат ангулар хейлит деб аталади) иммунитет пасайган даврларда: шамоллаш, антибиотиклардан сўнг ёки ички инфекциялар ортидан пайдо бўлади. Бундай пайтда оғиз бўшлиғидаги бактериялар тез кўпайиб, яллиғланишни кучайтиради.
Лаб ёрилиши баъзида гормонлар мувозанатининг бузилиши ёки қалқонсимон без фаолиятининг сусайиши билан ҳам боғлиқ бўлади. Гипотиреоз ҳолатларида тана ҳарорати тушади, қон айланиши секинлашади ва периферик тўқималар, жумладан, лаблар етарлича озиқланмайди. Бу эса ёриқ, қуриш ва қичишиш каби белгиларни ҳосил қилади
Тирноқдаги оқ доғлар
Тиббиётда бу ҳолат “леуконихиа” деб юритилади. У икки шаклда намоён бўлади: биринчисида доғлар бутун тирноқ бўйлаб ёйилган, иккинчисида кичик-кичик оқ тўртбурчак ёки айлана кўринишида.
Тирноқда оқ доғлар юзага келишининг асосий сабаби организмда цинк, калций ва магний танқислиги кузатилишидир. Цинк тери ва тирноқ ҳужайраларининг янгиланишида муҳим рол ўйнайди. Унинг етишмовчилиги нафақат оқ доғлар, балки тирноқнинг мўртлашиши, синувчанлиги ва сарғайишига ҳам сабаб бўлади.
Калций ва магний эса суяк-тўқима мустаҳкамлиги билан бирга, тирноқ пластинкасининг структураси учун муҳим элементлар саналади. Бу моддалар етишмовчилиги, одатда, нотўғри овқатланиш, стресс, ичак фаолияти бузилиши ёки сурункали ички касалликлар фонида ривожланади.
Тери қуриши
Бунинг асосий ички сабабларидан бири – қалқонсимон без фаолиятининг пасайиши (гипотиреоз). Ушбу ҳолатда тана ҳарорати тушади, модда алмашинуви секинлашади ва ёғ безлари етарли миқдорда липид ишлаб чиқармайди. Натижада тери қурийди, тирсак, тизза ва юз терисида ўзгаришлар яққол сезилади.
Бундан ташқари, аёлларда эстроген даражаси пасайганда (менопауза, туғуруқдан кейинги давр) тери эластиклиги камаяди, намликни ушлаб туриш қобилияти заифлашади. Бу эса намловчи воситалар ёрдам бермайдиган даражада тери қуришига олиб келади.
Шунингдек, тери қуриши баъзида қандли диабет ёки буйрак етишмовчилиги фонида ҳам юзага чиқади. Диабетга учраган одамларда қон таркибида глюкоза даражаси юқори бўлиб, бу тери ҳужайраларининг сувни ушлаб туриш қобилиятига салбий таъсир қилади. Шу туфайли тери қуруқ ва тез ёриладиган ҳолга келади. Буйрак касалликлари эса танадаги суюқлик айланишини издан чиқаради, бу ҳам терининг сувсизланишига сабаб бўлади.
A, E, ва B гуруҳи витаминлари, айниқса, B3 (ниацин) ва B7 (биотин) терининг янгиланиши ва ҳимоя қатлами ҳолати учун жавобгар моддалар саналади. Уларнинг етишмовчилиги тери ҳужайраларини заифлаштиради, янгиланиш жараёнини секинлаштиради ва намликни йўқотади. Омега-3 ёғ кислоталари танқислиги ҳам терини қуруқ ва қичишадиган қилиб қўяди.
Юқорида қайд этилган белгилар танамиз томонидан юборилаётган огоҳлантирувчи сигналлардир. Ҳар бир симптом организмдаги ички тизим: қон айланиши, иммунитет, гормонлар, овқат ҳазм қилиш ёки нерв системаси фаолиятида мувозанат бузилганини кўрсатади. Кўпинча биз буни косметик воситалар ёки вақтинчалик чоралар билан бартараф этишга ҳаракат қиламиз. Аммо асл даво сабабларга қарши курашишдан бошланади. Шифокорга мурожаат этиб, қон таҳлили, витамин ва микроэлементлар баланси, гормонал текширувлар, ички органлар фаолиятини таҳлил қилиш тана сигналлари воситасида организмни соғломлаштириш йўлидаги энг тўғри қадамлардан бири бўлади.
