Украина уруши Россия–Хитой муносабатларини тубдан қайта шакллантирди. Таҳлилчиларга кўра Пекин-Москва ўртасидаги “ака ва ука” роли ўзгарган. Украина уруши “аждар ва айиқ” ўртасидаги мувозанатини тубдан ўзгартирди ва тенг шериклик ҳақидаги тасаввурларни қайта кўриб чиқишга мажбур қилди. Хўш ҳамкорлик стратегик иттифоққа айланадими ёки вақтинчалик, манфаатларга асосланиб қоладими?
Kun.uz’нинг “Геосиёсат” дастурида сиёсатшунослар Украина уруши фонида Россия-Хитой муносабатларини таҳлил қилди.
Россия-Хитой шериклиги қанчалик ўзи мустаҳкам, Украинадаги урушдан кейин ҳам муносабатлар шу даражада сақланиб қоладими?
Камолиддин Раббимов: Саволга жавоб беришдан аввал қисқача тарихий контекстга тўхталиш муҳим. 1998–1999-йилларда, Евгений Примаков Россия бош вазири бўлган даврда, АҚШ ва НАТО кучлари собиқ Югославияни бомбардимон қилган эди. Ўша пайтда Примаков АҚШга, Билл Клинтон билан музокаралар ўтказиш учун учиб кетаётган бўлса-да, бомбардимон бошланганидан сўнг самолётини ярим йўлдан ортга буриб, Москвага қайтган. Шундан кейин у Хитой ва Ҳиндистонга мурожаат қилиб, АҚШга қарши кенг кўламли иттифоқ тузишни таклиф қилган. Бироқ ўша вақтда Хитой бундай ташаббусни рад этган. Пекин расмийлари нейтрал ташқи сиёсат юритаётганини ва АҚШ билан очиқ қарама-қаршиликка кириш ниятида эмаслигини аниқ билдирган эди. Яъни, ўша даврда Хитой Россия таклиф қилган конфронтацион йўлдан онгли равишда четга чиққан. Шундан бери вазият тубдан ўзгарди. Бугун Россия ва Хитойни бирлаштириб турган асосий омил — бу коллектив Ғарб, аввало АҚШнинг глобал устунлигига қарши умумий позиция. Москва ва Пекинда бирдек тушунча мавжуд: АҚШнинг мутлақ устунлиги заифлашмаяпти, бироқ дунё миқёсидаги нисбий улуши қисқариб бормоқда, чунки бошқа марказлар тез суръатларда ривожланмоқда. Буни рақамлар ҳам тасдиқлайди. Иккинчи жаҳон урушидан сўнг, 1945-йилда АҚШ дунё ялпи ички маҳсулотининг қарийб 45 фоизини ташкил этган. Бугунги кунда бу кўрсаткич тахминан 15 фоизга тушган. Хитой эса глобал ЯИМнинг қарийб 18 фоизини эгаллаб турибди. Жаҳон миқёсида 3 фоизлик фарқ ҳам жуда катта стратегик аҳамиятга эга. Россия ва Хитой ўртасидаги яқинлашувни стратегик иттифоқ деб эмас, балки вақтинчалик ва манфаатларга асосланган тактик ҳамкорлик сифатида баҳолаш тўғрироқ бўлади. Уларнинг умумий мақсади — Ғарбнинг ички жипслигини заифлаштириш ва АҚШ етакчилигидаги глобал тартибни босқичма-босқич мувозанатлаштириш. Бу аниқ режа эмас, балки узоқ муддатли концептуал йўналишдир. Доналд Трампнинг ҳокимиятга келиши бу жараённи тезлаштирди. НАТО ичида психологик ва сиёсий ишонч сусайди. Бугун Ғарб экспертлари ҳам савол қўймоқда: агар Россия Болтиқбўйи давлатларига ҳужум қилса, Трамп НАТОнинг бешинчи моддасини ишга соладими ёки йўқми? Трампнинг “Европа ўз хавфсизлигини ўзи таъминлаши керак” деган позицияси алянс ичидаги ноаниқликни кучайтирди. Шу нуқтаи назардан қараганда, Пекин ва Москва бугун қулай фурсатни кутмоқда. АҚШ ички ва ташқи жиҳатдан чалғиган бир пайтда, улар Ғарбнинг таъсир доирасини аста-секин қисқартиришга уринмоқда. Шу сабабли, Трампнинг “Россия Хитой билан бўладиган эҳтимолий можарода нейтрал қолиши керак” деган ҳисоб-китоби реал эмас. Владимир Путин бу сценарийга рози бўлмайди. Россия очиқча нейтрал қолмаслиги мумкин, аммо вазиятдан фойдаланиб, Хитойга билвосита ёрдам бериши ёки Ғарбга зарар етказишда давом этиши эҳтимоли юқори.
