Орбитага ета олмаган миссиялар: 2025 йилдаги энг йирик космик авариялар 

Ҳиндистоннинг Сатиш Дхаван номидаги космодромидан 17 май куни ISRO (Ҳиндистон космик тадқиқотлар ташкилоти) учун Ерни масофадан зондлашга мўлжалланган EOS-09 радиолокацион сунъий йўлдошини орбитага олиб чиқиши керак бўлган PSLV-XL ракета-ташувчиси учирилди. Аммо сунъий йўлдош мақсадга ета олмади: стартдан тахминан олти дақиқа ўтгач, ракета учинчи босқичида носозлик юз берди ва аппарат йўқотилди.

Техасдаги Firefly Aerospace компанияси 29 апрел куни Калифорниядаги майдончадан Alpha ракета-ташувчисини учирди — бу унинг олтинчи парвози эди. Бортида Lockheed Martin учун технологик демонстрацион фойдали юк бор эди. Юқори босқич тахминан 320 километр баландликка кўтарилди, аммо поғоналар ажралиб чиққанидан кўп ўтмай юзага келган муаммо сабаб ракета орбитал тезликка эриша олмади ва фойдали юк йўқотилди.

Firefly носозлик сабабини аниқлади ва Alpha’ни қайта парвозларга қайтаришга тайёргарликни бошлади. Бироқ 29 сентябр куни компания янги муваффақиятсизликка учради: Flight 7 миссиясининг биринчи босқич тезлаткичи синов пайтида портлаб кетди. Сабаб сифатида интеграция жараёнидаги “технологик жараён хатоси” кўрсатилди.

Хитойнинг Landspace стартапи ишлатадиган икки босқичли Zhuque-2 ракета-ташувчиси 14 август куни мамлакатнинг шимоли-ғарбидаги Цзюцюан космодромидан олтинчи парвозини амалга оширар экан, аварияга учради. Компания бортда қандай фойдали юклар бўлганини ошкор қилмади. Бу Zhuque-2 учун иккинчи омадсизлик эди.

Тахминан уч ой ўтгач, Хитойда яна бир авария содир бўлди: 9 ноябр куни Galactic Energy компаниясининг Ceres-1 ракета-ташувчиси Цзюцюандан учирилди. У иккита тижорий Ерни кузатиш сунъий йўлдоши ва Хитой университети томонидан яратилган яна бир аппаратни олиб кетaётган эди. Илк уч босқич штат режимида ишлади, аммо тўртинчи, якунловчи босқичда аномалия юз бериб, миссия ҳалокатга учради.

Японияда ҳам омадсизлик бўлди — йил якунланишига бор-йўғи ўн кун қолганда. 21 декабр куни H3 ракета-ташувчиси Michibiki-5 навигацион сунъий йўлдошини учириш пайтида иккинчи босқичда муаммога дуч келди. Аппарат ҳисобланган орбитага чиқарилмади ва Япония аэрокосмик тадқиқотлар агентлиги (JAXA) сунъий йўлдош йўқотилганини эълон қилди.

Германиянинг Isar Aerospace компанияси 30 март куни Норвегиядаги Аннёйа космодромидан Spectrum ракета-ташувчисини учирди. Бу Spectrum’нинг биринчи старти эди. Парвоз жуда қисқа бўлди: 18 сониядан кейин ракета йўналишдан чиқди, йўналишни йўқотди ва старт мажмуаси яқинига қулади, қишки манзара кўзни қамаштирувчи ёрқин апелсинранг олов шари билан ёритиб юборилди.

Шунга қарамай, Isar Aerospace таслим бўлмади ва ҳозир иккинчи учиришга — яна Аннёйадан тайёргарлик кўряпти. Худди шундай воқеа бир неча ой ўтиб дунёнинг бошқа чеккасида ҳам такрорланди. 29 июл куни Австралиянинг Gilmour Space компанияси Квинсленд соҳилларидаги Боуэн космодромидан ўзининг Eris ракета-ташувчисини илк бор учирди. Бу Австралияда ишлаб чиқилган ракета учун биринчи орбитал учириш уриниши эди, аммо у муваффақиятга олиб келмади: стартдан 14 сония ўтгач, Eris ён томонга оғишни бошлади ва яна ерга қулади.

Жанубий Кореянинг Innospace стартапи ҳам тарихга кирди: 22 декабр куни у мамлакатдаги илк хусусий орбитал ракетани учирди. Бироқ Hanbit-Nano ташувчиси стартдан тахминан бир дақиқа ўтгач носозликка учради ва яна ерга қулади.

Шу тариқа, 2025 йил янги ракета-ташувчилар дебюти учун айниқса оғир бўлди. Бироқ бунда ҳайратланарли жой йўқ: янги ташувчининг биринчи учирилиши муваффақиятли чиқиши кам учрайдиган ҳолат.

Март ойида Ҳюстондаги Intuitive Machines компанияси яратган Athena Ойга қўниш аппарати NASA’нинг бир қатор илмий асбобларини олиб бориб, Ой юзасига муваффақиятли қўнди. Аммо тез орада аппарат ағдарилиб қолди. Бундай ҳолат фойдали юкнинг бир қисмини тўлиқ ёйишга халақит берди, қуёш панеллари эса аккумуляторларни етарлича қувватлай олмади. Орадан бир кун ўтиб, Intuitive Machines Athena йўқотилганини эълон қилди.

Бу компания учун бир йилдан сал кўпроқ вақт ичида иккинчи шундай ҳолат эди. 2024 йил феврал ойида Intuitive Machines Odysseus аппаратини Ойга муваффақиятли қўндириб тарихга кирган, аммо у ҳам ағдарилиб қолган — эҳтимол, ерга тегиш пайтида таянч қисм шикастлангани сабаб миссия муддатидан олдин тўхтатилган.

Шунга қарамай, компания Ойга қайтиш ниятида: NASA учун учинчи роботлаштирилган миссияси ҳозир 2026 йилнинг биринчи ярмига режалаштирилган.

Токиода жойлашган Япониянинг ispace компанияси 5 июн куни Resilience аппаратини Ойга қўндиришга уринди, аммо уриниш муваффақиятсиз якунланди — аппарат юқори тезликда Mare Frigoris грунтига урилиб кетди. Бу ispace учун 2023 йил апрелидаги худди шундай омадсизликдан кейинги иккинчи мағлубият бўлди.

SpaceX компаниясининг энг катта ва энг қудратли ракета тизими — Starship 2025 йилда Жанубий Техасдаги майдончадан синовлар доирасида беш марта учирилди. Илк уч парвоз режадагидек ўтмади.

16 январ куни Super Heavy биринчи босқичи муваффақиятли равишда старт майдонига қайтди ва хизмат кўрсатиш минораси томонидан “ушлаб олинди”. Бироқ Starship’нинг юқори босқичи стартдан ўн дақиқадан камроқ вақт ўтиб портлаб кетди ҳамда Теркс ва Кайкос ороллари устига парчалар сочилди. Шунга ўхшаш натижа 6 мартдаги учиришда ҳам кузатилди — бу 2025 йилдаги Starship’нинг иккинчи старти ва умумий ҳисобда саккизинчи парвоз эди.

27 май куни бўлиб ўтган тўққизинчи парвоз эса орқага қадам бўлди: Starship олдинги миссияларга нисбатан ҳавода узоқроқ ушланганига қарамай, иккала босқич ҳам муддатидан олдин йўқотилди. 18 июн куни эса дастур яна бир омадсизликка учради — парвозга тайёрланаётган Ship синов стендида портлаб кетди.

Бироқ SpaceX ва Starship ўзини тиклай олди: 26 август ва 13 октябр кунлари бўлиб ўтган 10- ва 11-парвозлар муваффақиятли ўтди. Ҳозир компания Starship’нинг 3-версияси — янада каттароқ ва қудратлироқ транспорт тизими вариантининг биринчи синов парвозига тайёргарлик кўрмоқда.