Қорин атрофида тўпланадиган ёғлар: нега баъзан диета ҳам, спорт ҳам ёрдам бермайди?

Одатда, ортиқча вазнни фақат нотўғри овқатланиш ёки кам ҳаракат билан боғлаймиз. Аммо амалий таҳлиллар шуни кўрсатадики, баъзан одамлар барча қоидаларга амал қилса ҳам вазн кетмайди. Бундай ҳолатда муаммо нотўғри турмуш тарзи эмас, организмдаги гормонал жараёнлар билан боғлиқ бўлиши мумкин. Мутахассислар ортиқча вазн билан курашишда узоқ давом этувчи стресс ва менопауза давридаги гормонал ўзгаришларга алоҳида эътибор қаратишни тавсия этади.

Стресс таъсирида тўпланадиган ёғ

Эҳтимол, стресс озишнинг энг катта душмани эканини эшитгансиз. Кортизол буйрак усти безлари ишлаб чиқарадиган гормон бўлиб, организмнинг ноқулай шароитларга мослашувида жуда муҳим рол ўйнайди. У инсулин таъсирига қарши ишлайди ва қондаги глюкоза миқдорини оширади, негаки организмга хавфдан қочиш ёки курашиш учун энергия керак деган сигнал юборилади.

Кортизол мураккаб вазиятларда яхши ишлайди ва бизни ҳаракатга сафарбар қилади. Аммо стресс ҳафталаб давом этса ва кортизол даражаси нормага қайтмаса, вазият ўзгаради. Бунда доимий очлик ҳисси пайдо бўлади, ёғли ва ширин овқат ейишга кучли истак туғилади, гўёки организм ўзини энергия билан таъминламоқчидек бўлади. Бунинг сабаби эса узоқ вақт сақланиб турган юқори кортизол даражаси мия очлик ҳиссини шакллантирадиган нейропептид Y миқдорини оширади.

Шунингдек, кортизол инсулин таъсирига қарши ишлагани сабабли, инсулинрезистентлик ривожланишига олиб келади. Стресс гормони қондаги шакарни оширишга йўналтирилган, инсулин эса ортиқча глюкозани ҳужайраларга киритишга ҳаракат қилади. Стресс шароитида организм инсулин “буйруқларини” эшитмайди ва ҳужайралар етарли энергия олмайди. Оқибатда ортиқча шакар ёғ кўринишида айнан кортизолга энг сезгир жой – қорин соҳасида тўпланади ва “қорин ҳалқаси” ҳосил бўлади.

“Кортизолли қорин”ни қандай аниқлаш мумкин?

• Аёлларда бел айланасининг 80 см дан, эркакларда 94 см дан катта бўлиши;
• Қон, сўлак ёки сийдик таҳлилларида кортизол даражаси юқори чиқиши;
• Юқори кортизолга хос бошқа белгилар: артериал босим ошиши, тўқ рангли стриялар, уйқу муаммолари;
• Узоқ вақтдан буён давом этиб келаётган стресс.

Бундай ҳолатда қорин барча уринишларга қарамай кичраймайди.

Менопауза ва вазн ортиши

Ҳозирда олимлар ёш ўтиши билан метаболизм секинлашиб, вазн ортишига сабаб бўладими деган саволни фаол ўрганмоқда. Тадқиқотлар шуни кўрсатадики, 20 ёшдан 60 ёшгача кунлик энергия сарфи деярли бир хил бўлади. Фақат 60 ёшдан кейин метаболизм ҳар йили тахминан 0,7% га секинлашади, бу мушак массасининг камайиши билан боғлиқ.

Аммо менопауза бошлангач, аёлларга вазнни сақлаш қийинлашади ва килограммлар тезроқ қўшилади. Сабаби, тахминан 45 ёшдан бошлаб организм асосий эҳтиёжлар учун камроқ энергия сарфлай бошлайди. Фаол ҳаёт тарзида бу сезилмаслиги мумкин, аммо камҳаракатлик танага ортиқча вазн қўшади.

Яна бир сабаб, тухумдонлар фаолияти аста-секин сусайиши ва аёл гормонлари ҳисобланган эстроген моддалар камайиши билан боғлиқ. Шу пайтда ёғ тўқимаси эстроген метаболизмида қўшимча “орган” ролида қатнашади ва организм компенсация сифатида ёғ тўплашга мойиллашади.

Шифокорлар бундай даврда:

• гинеколог билан гормонал терапия масаласини кўриб чиқиш;
• эндокрин текширувдан ўтиш;
• жисмоний фаолликни ошириш;
• рационни қайта кўриб чиқиш зарурлигини таъкидлайди.

Вазн ташлаш ҳар доим ҳам “кам ейиш” масаласи эмас

Шифокорларнинг фикрича, ортиқча вазн доимо фақат ирода ёки интизомга боғлиқ бўлмайди. Баъзан муаммо гормонал ўзгаришлар, инсулин ёки лептин резистентлиги, сурункали стресс, психологик овқатланиш одатлари таъсирида ҳам юзага келиши мумкин.

Шу боис, вазн кетмаётган бўлса, мутахассислар диетани янада кескинлаштиришдан кўра, организмдаги метаболик сабабларни текширтиришни маъқул кўради. Негаки, дунё бўйича семириш даражасининг ошиб бораётгани ҳам вазн ташлаш жараёни оддий формуладан иборат эмаслигини кўрсатади.

Қандай текширувлар талаб этилади?

Мутахассисларнинг таъкидлашича, диета ва жисмоний машқларга қарамай вазн кетмаётган бўлса, ортиқча вазнни фақат овқатланиш билан боғлаб қўймасдан, организмдаги метаболик ва гормонал ҳолатни текширтириш мақсадга мувофиқ. Бунинг учун одатда бир нечта асосий лаборатор ва инструментал текширувлар тавсия этилади.

Аввало, қондаги глюкоза даражаси ва инсулин кўрсаткичларини аниқлаш муҳим. Ушбу таҳлиллар инсулин резистентлигини аниқлашга ёрдам беради. Агар ҳужайралар инсулин таъсирига етарли даражада жавоб бермаса, ортиқча энергия ёғ сифатида, айниқса, қорин соҳасида тўпланиши мумкин. Шу сабабли, оч қоринга глюкоза, инсулин ҳамда гликозилланган гемоглобин (HbA1c) таҳлиллари тавсия қилинади.

Иккинчи муҳим йўналиш қалқонсимон без фаолиятини текширишдир. Қалқонсимон без гормонлари метаболизм тезлигини бошқаради. Агар уларнинг даражаси паст бўлса, энергия сарфи камаяди ва вазн ортиши кузатилиши эҳтимоли мавжуд. Шу боис, TSH, эркин T4 ва айрим ҳолларда эркин T3 кўрсаткичлари текширилади.

Шифокорлар айрим вазиятларда стресс гормони – кортизол даражасини аниқлашни ҳам тавсия қилади. Кортизолнинг узоқ вақт юқори бўлиши очлик ҳиссини кучайтириши, уйқуни бузиши ва қорин атрофида ёғ йиғилишига сабаб бўлиши мумкин. Кортизол даражаси қон, сўлак ёки сийдик орқали баҳоланади.

Аёлларда эса қўшимча равишда жинсий гормонлар текшируви талаб этилади. Эстроген, прогестерон, пролактин ва айрим ҳолларда андрогенлар даражаси гормонал мувозанатни баҳолашга ёрдам беради. Бу, айниқса, ҳайз цикли бузилган, менопауза даврига яқинлашган ёки тухумдон поликистоз синдромига шубҳа қилинган ҳолларда муҳим.

Липид профили, яъни холестерин ва триглицеридлар даражасини аниқлаш ҳам ортиқча вазн билан боғлиқ метаболик хавфларни баҳолашга ёрдам беради. Бу таҳлил ортиқча вазн сабабларидан ташқари юрак-қон томир касалликлари хавфини ҳам аниқлаш имконини беради.

Мутахассислар барча таҳлилларни мустақил равишда топширишдан кўра, терапевт ёки эндокринолог билан маслаҳатлашишни тавсия қилади. Чунки текширувлар рўйхати ҳар бир беморнинг ёши, шикоятлари, касаллик тарихи ва турмуш тарзига қараб индивидуал белгиланади.

Умуман олганда, вазн кетмаётган бўлса, энг муҳим текширувлар қаторига глюкоза ва инсулин таҳлиллари, қалқонсимон без гормонлари, кортизол даражаси ҳамда липид профили киради. Айнан шу кўрсаткичлар ортиқча вазн ортида ётган яширин метаболик сабабларни аниқлашга ёрдам беради.