Марказий Осиё интеграцияси учун кейинги стратегик қадам – умумий инвестиция макони

Бундай ёндашувни ASEAN, Африка Иттифоқи ва Европа Иттифоқи тажрибасида кўриш мумкин. Масалан, 2009 йилда ASEAN давлатлари ASEAN Кенг қамровли инвестиция битими – ACIAни тузишган. Лотин Америкасида эса 2017 йили MERCOSUR ички инвестицияларни енгиллаштириш протоколи тузилган. Африка қитъасида инвестиция режимини босқичма-босқич ягона стандартларга яқинлаштиришга қаратилган AfCFTA Инвестиция бўйича Протоколи ҳам 2023 йил февралида қабул қилинган.

Дунёда мана шундай ягона инвестиция маконини қуришга ҳуқуқий йўллар билан интилмаётган минтақа бу – Марказий Осиёдир. Шундай экан, ташаббускорликни Ўзбекистон ҳукумати қўлга олиши ва минтақавий ҳуқуқий архитектурани шакллантиришда фикр етакчилигини намойиш этиши мақсадга мувофиқ, менимча.

2. Солиқ ва имтиёзлар бўйича зарарли рақобатни чеклаш

Сўнгги йилларда минтақа давлатлари хорижий инвесторларни жалб қилиш мақсадида ҳаддан ташқари кенг солиқ имтиёзлари ва субсидиялар таклиф қилиб келмоқда. Бу эса “race to the bottom” – зарарли рақобатни юзага келтиради. Натижада инвестор ютади, бироқ давлат бюджети ва аҳоли манфаатлари зарар кўради.

Умумий инвестиция макони доирасида:

• солиқ имтиёзларини босқичма-босқич мувофиқлаштириш,
• ортиқча субсидияларни қисқартириш,
• тенг ва шаффоф ўйин қоидаларини жорий этиш зарур.

Бу минтақани арзон имтиёзлар ҳудуди эмас, балки барқарор ва институционал жиҳатдан ишончли инвестиция маконига айлантиради.

3. Низоларни ҳал этишнинг минтақавий механизми

Инвестиция муҳитининг юраги – низоларни адолатли ва тезкор ҳал этиш тизими. Минтақавий инвестиция битими доирасида низоларни кўриб чиқиш учун минтақада мавжуд арбитраж институтларидан бири, масалан, Тошкент халқаро арбитраж маркази (TIAC), асосий платформа сифатида танланиши мумкин.

Бу –

• минтақада арбитраж амалиётини ривожлантиради,
• ҳуқуқий экспертиза ва ишончни оширади,
• капитални минтақа ичида ушлаб қолишга хизмат қилади.

4. Минтақавий инвестиция омбудсмани

Инвесторлардан келиб тушаётган тизимли муаммоларни аниқлаш ва ҳукуматларга тавсиялар бериш учун минтақавий инвестиция омбудсмани ёки комиссияси ташкил этилиши лозим. Ушбу орган:

• инвесторлардан тушган шикоятларни таҳлил қилади,
• амалиётни умумлаштиради,
• “энг яхши тажриба” (best practice)ни мувофиқлаштиради,
• қонунчиликни такомиллаштириш бўйича минтақа давлатларига тавсиялар беради.

Бу превентив механизм бўлиб, низоларни арбитражгача етиб бормасдан ҳал қилиш имконини беради. Комиссия аъзолари эса минтақа давлатлари тавсиясига биноан соҳанинг энг кучли мутахассислари томонидан ташкил этилиши керак.

Кутилаётган натижа

Умумий инвестиция макони яратилса:

• минтақавий халқаро ҳуқуқ ва миллий ҳуқуқ ўртасида гармонизация кучаяди;
• капитал, технология ва инсон ресурслари эркинроқ ҳаракатлана бошлайди;
• қўшни давлатларга инвестиция киритиш ва улардан инвестиция жалб қилиш осонлашади;
• минтақа глобал инвестиция харитасида ягона иқтисодий макон сифатида кўрина бошлайди.

Марказий Осиёда етарли тажриба, капитал ва сиёсий ирода мавжуд. Муҳими – бу имкониятни вақтида англаб, уни аниқ институционал қадамлар орқали мустаҳкамлашдир.

Шу боис, Туркманистонда бўлиши кутилаётган навбатдаги Марказий Осиё давлат раҳбарларининг Маслаҳат учрашувида Ўзбекистон ташаббуси билан Умумий Инвестиция Макони ғоясини киритиш ва унга оид аниқ қадамлар ташлашга ундаш стратегик жиҳатдан тўғри ва узоқ муддатли манфаатларга хизмат қиладиган қарор бўлар эди.

Алишер Умирдинов,
Нагоя университети профессори