Иккинчи жаҳон урушидан ҳам чўзилган қирғинбарот. Киев нега уч кунда қуламади?
|01:11 / 27.02.20269 30311 мин
Россия Украинага бостириб кирганига роппа-роса тўрт йил бўлди. Йил ҳисобида олсак, Россия бешинчи йилки қўшниси Украинани таслим қилолмаяпти. Урушдан аввал бу икки давлат ҳарбий қудратини солиштириш кулгили эди, лекин урушнинг бешинчи йилида кўряпмизки, афиша ҳақиқат бўлиб чиқмади, Киев уч кунда қуламади, рус танки туз ва гул билан қаршиланмади, Зеленскийнинг таъбири айтганда, украинлар оқ эмас, кўк-сариқ байроқ кўтарди. Қуйида уруш нега уч кунда тугамагани, урушнинг илк кунларини ёдга оламиз.
Қандай бошланганди?
Уруш расман 2022 йил 24 февралда бошланган, лекин босқин содир бўлиши анча аввал аниқ бўлиб улгурганди. Кечагидек эсимда, 2021 йил кузидан бошлаб Россия Украина билан чегарада қўшин тўплаётгани ҳақида материаллар ёзишни бошлагандик. Ноябрда АҚШ ва Европа Россиянинг Украина чегарасида қўшин тўплаётганини жиддий муҳокама қила бошлади.
Баъзи нашрларнинг ёзишича, Америка ўша пайтдаёқ Киевни Россия босқини содир бўлишидан огоҳлантирган, бироқ украинлар бунга ишонмаган. Декабр бошида Путин билан видеоформатда мулоқот қилган Жо Байден ўша суҳбатдан кейиноқ уруш бўлишига ҳеч қандай шубҳа қилмаган, чунки йил якунида Россия энди Украинага эмас, бутун коллектив Ғарбга ултиматум қўйишни бошлаганди.
Январ ойида Россия ва Беларус биргаликда ҳарбий машғулот бошлади. Кейинчалик маълум бўлдики, бу аслида Киевга Беларус ҳудуди орқали бостириб кириш машғулоти бўлган экан. Январ якунида Россия Алексей Навалний ва бир қатор мухолифатчиларни террорчи деб эълон қилади. Феврал бошланган сайин агрессив ҳаракатлар кучайиб борди ва Россия ҳаётини кузатадиган руҳий соғлом одамлар яхши тушуниб турганди – нимадир бўлади.
Феврал
2022 йил феврал ойига келиб АҚШ ва Европа Россия уруш бошлаш учун турли провакацион ҳаракатлар қилиши мумкинлигидан огоҳлантира бошлади. Айнан февралда Россия пропагандаси гўёки Украина ўзини мустақил деб эълон қилган «Донецк халқ республикаси» ва «Луҳанск халқ республикаси» ҳужумни кучайтиргани ҳақида гапира бошлади. Видеолардан бирида гўёки 2022 йил 18 февралдаги ҳужум ҳақида гап боради, лекин кадрда YouTube'да 2010 йил эълон қилинган бошқа видео овози монтаж қилиб қўйилади.
Урушни бошлаш учун «ДХР» ва «ЛХР» раҳбарлари Денис Пушилин ҳамда Леонид Пасечник фаол иштирок этади. 19 феврал куни Мюнҳен хавфсизлик конференциясида чиқиш қилган Украина президенти Володимир Зеленский Россиянинг охирги ҳаракатлари сабаб Киев Будапешт меморандуми доирасидаги келишувни қайта кўриб чиқиши мумкинлигини айтади.
Мавзуга оид
1994 йил АҚШ ва Британия етакчилари кўз ўнгида имзоланган ўша келишувга кўра, Киев СССР давридан қолган ядро қуролларини Москвага берган, эвазига Россия Украинага ҳужум қилмаслик мажбуриятини олган. Бу шунчаки келишув эмас, бутун бошли ҳужжат, Украина ва Россия президентлари уни имзолаган. Лекин Россияда Путин президентликка келгач, Кремл Елцин маъмурияти танлаган сиёсатдан буткул воз кечиб бўлганди. Зеленскийнинг Мюнҳенда айтган гаплари Путин учун «голли узатма» вазифасини бажариб берди, у «Кўраяпсизларми, Украина яна ядро қуролига эга бўлмоқчи», деб ўзи бошлаш арафасида бўлган урушни оқлашга киришади. Худди ядро қуролни ясаш осон ишдек...
21 феврал куни ўзини-ўзи мустақил деб эълон қилган «ДХР» ва «ЛХР» раҳбарлари Пушилин ҳамда Пасечник Россия президенти Путинга мурожаат қилиб, бу икки республикаларни мустақил деб тан олишни сўрайди. Билмайдиганлар учун айтиб қўяй, Донецк ва Луҳанск Украинанинг халқаро тан олинган чегараларидаги областлари. У ерда Россия қўлловидаги айирмачи гуруҳлар ўзини мустақил деб эълон қилиб олганди. Уруш бошлангач Россия бу икки областни ўзиники деб эълон қилди.
21 феврал куни Россия хавфсизлик кенгашининг Сергей Наришкин қаҳрамонига айланган ўша машҳур йиғилиши бўлиб ўтади. Бу амалда уруш бошланишининг расмий анонси эди. Россия бош разведкачиси Наришкин кенгаш йиғилишида воқеалар ривожидан илгарилаб кетиб, «Донецк ва Луҳанскни Россия таркибига қўшиб олишга розилигини» айтади. Ваҳоланки йиғилишда шунчаки «ДХР» ва «ЛХР» мустақиллигини тан олиш ёки олмаслик масаласи кўрилганди.
Путин Пушилин ва Пасечникнинг «илтимосини ерда қолдирмайди» – Россия тезда «ДХР» ва «ЛХР»ни мустақил республика деб тан олади. Эртасига, 22 феврал куни Путин Россия парламентига мурожаат қилиб, мамлакат армиясидан бошқа давлатда фойдаланиш учун рухсат сўрайди. Ҳар қанча ғалати эшитилмасин, расман шунақа бўлган: Владимир Путин собиқ Петербург губернатори, ўша пайтда парламент раиси бўлган Валентина Матвиенко ва Федерация кенгашидан уруш бошлаш учун рухсат сўрайди. Нима ҳам дердик, расмиятчилик.
Парламент ўша куннинг ўзида Путинга армиядан бошқа давлатда фойдаланишга рухсат беради. Ва ўша куниёқ Россия армиясининг «ДХР» ва «ЛХР»даги видеолари эълон қилинади. Ваҳоланки 2014 йилдан буён Донбассда Россия ҳарбийлари бўлганини энди ҳамма билади, лекин Путин бу фактни ҳеч қачон тан олмаган.
23 феврал тунда, босқин бошланишидан бир неча соат аввал Зеленский Путин билан телефон орқали гаплашмоқчи бўлади, лекин Москвадан жавоб бўлмайди. Чунки Кремлда қарор қабул қилиниб бўлганди.
Босқин куни
2022 йил 24 феврал куни тонг саҳарда Россия Украинага бир нечта томондан бостириб киради. Чегара кесиб ўтилиши билан боғлиқ илк ҳолат маҳаллий вақт билан соат 04:35 да қайд этилади. Луҳанск области ҳудудини саккиз нафар тўлиқ қуролланган россиялик ҳарбий кесиб ўтиб, чегарачилар раҳбарини ўлдиради. Тонгги соат бешдан ўтиб Украина ички ишлар вазири Денис Монастирский президент Зеленскийга қўнғироқ қилиб уруш бошланганини хабар қилади.
Босқин шунчаки Донецк ва Луҳанскка эмас, бутун Украинага амалга оширилади. Беларус томондан минглаб ҳарбийлар Киевни эгаллаш учун чегарани ёриб ўтади. Кўп ўтмай Украина пойтахтида русларнинг ҳарбий вертолётлари уча бошлайди, Киев яқинидаги Гостомел аэропортига десант ташланади, Украина президенти маъмурияти жойлашган бино яқинигача отишма овозлари эшитилади. Воқеалар шунчалик тез ривожланадики, уларни кузатаётганлар бир хулосага келади: Украина қулайди!
Ахир пойтахт биқинидаги аэропорт эгалланди, десант ташланди, осмонда душман ҳарбий вертолётлари, ҳаво ҳужумидан мудофаа тизими йўқ қилинган. Бир қарашда украинларда омон қолиш учун ҳеч қандай имкон йўқдек.
Босқин бошланганидан бир неча соат ўтиб «Киев за три дня» ибораси асосчиларидан бири, пропагандачи Маргарита Симонян Twitter'да мазхараомуз пост ёзади: «Бу шунчаки ғалаба парадига тайёргарлик, шунчаки бу йил парадни Киевда ўтказишга қарор қилишди».
«Россия-24» каналида пропагандачилар кўтаринки руҳда чиқишлар қилад, ҳатто Киев бир кунда олиниб, кечга бориб Украина пойтахтида урапатриот Олег Газмановнинг концерти қўйилиши ҳақида пост ҳам давлат канали эфирида кўрсатилади. Лекин... Ана шу ерда бир муаммо пайдо бўлади. Рус танклари туз ва гул билан эмас, Молотов коктейллари билан қарши олинади. Москва тахмин қилганидай Зеленский қочиб кетмайди, Киев капитуляция бўлмайди. Айтганча, АҚШ ва Британия Зеленскийга уни Полшага эвакуация қилиш таклифини билдиради, лекин Украина лидери ўз иш жойида қолиб мудофаани бошқаради.
Залужний ва Сирский Киев мудофаасида қаҳрамонлик кўрсатиб, Украина пойтахтини сақлаб қолишади. Баҳорга бориб жуда катта йўқотишга учраган руслар Киевдан сиқиб чиқарилади. Кейинроқ Харкив йўналишидаги муваффақиятли қарши ҳужумда украинлар шаҳарни озод қилади, Россия ўзиники деб конституциясига киритиб олган Херсоннинг бир қисми қайтиб олинади.
Бугун биринчи кундаги энтузиазмдан асар ҳам қолмаган. Россия каналларида Газмановнинг концертини эмас, уруш нега ҳамон тугамаётгани, иқтисод нега бундай аҳволга келгани, йўқотишлар кўплиги муҳокама қилинмоқда. Биз НАТО билан урушяпмиз, Америкасиз улар қулайди, дейишарди уруш бошида. Трамп келгач Киев НАТОсиз, Америкасиз урушиб ҳам оёқда турибди. Қайтанга Трамп Донбассни топширишини айтиб Киевга босим қилмоқда, музокараларда очиқчасига Россия томонини эгаллаган.
Тўғриси, пропагандачиларда гапирадиган гам ҳам қолмади. «Киев за три дня» иборасини трентга айлантирган Маргарита Симонян бу вақт давомида саратонга чалинди, Украинани, бутун Ғарбни мазах қилиб келган эри Тигран Кеосаян анча вақт комада ётгач ўлди.
Уруш бугун тўлалигича Украина шарқига кўчган. Уч кунда Киевни олиб у ерда ҳукуматни алмаштиришни мақсад қилган Россия бир йилдан бери Покровск деган туман марказини ололмаяпти. Россияга қарши минглаб санкция қўлланди, улар ҳамон амалда. Рус жамияти урушга кўникиб бўлди, лекин одамлар ёппасига қўлига қурол олиб урушга бормаяпти. Ахир бу улар учун расман уруш ҳам эмас, шунчаки «СВО» – махсус ҳарбий амалиёт! Ҳукумат россияликларга ҳар куни ниманидир чекламоқда, YouTube секинлашган, яқинда Telegram'ни «қотириш» бошланди, апрелда мессенжер буткул ишламай қолса керак.
Европадаги энг кўркам давлатлардан бири Украина эса уруш давомида вайронага айланди. Россия «озод қилдик» деб айтаётган шаҳарлар аслида ер билан битта қилинган, шаҳарлар ўрнида вайроналар пайдо бўлган. Украина уруш давомида камида 10 миллион фуқаросини йўқотди. Тўрт области фуқаролари расман Россия фуқаросига айланди, миллионлаб одамлар мамлакатни тарк этди, юз минглаб йигитлар фронтда жон берди. Лекин шунга қарамай, бу давлат ҳамон оёқда турибди. Дунёдаги иккинчи армияга қарши курашда Америкасиз қолган бўлса-да, ўз дронлари, «Фламинго»лари билан курашяпти.
Уруш бошида энг оптимист одамлар ҳам Украина дош беришига ишонмаган, Зеленский қочиб қолишини тахмин қилганди. Ахир юз йиллаб Россия империяси таркибида бўлган бир давлат Россия армиясига бунчалик қаршилик қилишини ҳеч ким тасаввур қилмаганди. Лекин улар уддалашди.
Айтганча, Россияда Украинага қарши урушни иккинчи жаҳон урушига ўхшатишни яхши кўришади. Буни қарангки, Россия – Украина уруши иккинчи жаҳон урушидан ҳам узоқроқ давом этмоқда. Тўрт йил ичида совет армияси немисларни Берлингача сиқиб борганди. Россия тўрт йилда қаергача борди? Орангизда уруш тарафдорлари жуда кўп эканини биламан. Сиз ҳам мана шу саволни ўзингизга бериб кўринг. Омон бўлинг...
