Ўзбекистонда бензин нархи жаҳондаги нефт баҳосига қанчалик боғлиқ?

Ўзбекистонда нефт қазиб олиш ва қайта ишлаш қувватлари мавжуд бўлса-да, ички эҳтиёжни тўлиқ қоплаш учун импортга боғлиқлик йилда йилга ошиб боряпти. Хусусан, 2026 йилнинг январ-феврал ойларида қарийб 166 млн долларлик 279 млн литр бензин импорт қилинган. Бу 2025 йилнинг мос даврига нисбатан миқдор жиҳатдан 2 баробарга, қиймат жиҳатдан эса 2,1 баробарга кўп. Охирги ойларда ички талабнинг қарийб тенг ярми ташқаридан олиб кирилаётган бензин ҳисобига қондириляпти.

Жорий ҳафтадаги биржа савдолари бошланиши билан жаҳон энергетика бозорида кучли тебраниш кузатилди. Яқин Шарқдаги вазиятнинг кескинлашиши фонида нефть нархи 2022 йилдан бери илк бор бир баррель учун 100 доллардан ошди. Кескин ўсишнинг асосий омиллари нималардан иборат ва бу Ўзбекистон ички бозорига қандай таъсир қилади?

Нега нефт нархи кескин ошди?

Ўтган дам олиш кунлари Яқин Шарқдаги вазият яна кескинлашди. Исроил Эрондаги ёнилғи сақлаш омборлари бўйлаб зарбалар йўллади. Энг камида бешта энергетика объекти ҳужумга учраган. Ижтимоий тармоқларда Теҳрон ва атрофдаги ҳудудларда бошланган йирик ёнғинлар видеолари тарқалди. Бунга жавобан Эрон ҳам Баҳрайндаги нефтни қайта ишлаш заводига ҳужум қилди. Кувайт миллий нефт компанияси жавоб зарбалари фонида эҳтиёт чораси сифатида қазиб олиш ҳажмини қисқартирганини эълон қилди.

Глобал нефть танқислиги ҳақидаги хавотирлар ўтган ҳафта охирида Қатар энергетика вазирининг баёнотидан сўнг кучайганди. У агар уруш тўхтамаса, Форс кўрфази давлатларидаги барча энергия экспортчилари бир неча ҳафта ичида қазиб олишни тўхтатишга мажбур бўлиши мумкинлигини айтганди. Бундай ҳолатда нефт нархи бир баррель учун 150-200 долларгача кўтарилиш эҳтимоли бор.

Шунингдек, Эрон дунёдаги асосий нефт таъминоти йўналишларидан бири бўлган Ҳўрмуз бўғозини амалда ёпди. Тақиқ барча кемаларга, жумладан, тижорат кемалари ва нефт танкерларига таъсир қилди. Стратегик йўлакда трафик деярли тўхтаган, кемаларнинг бир қисми ракета зарбаларига учради. Жаҳон нефтининг қарийб 20 фоизи айнан ушбу бўғоз орқали ўтади. Бу эса жаҳон бозорида таклифни қисқартириб, нархларнинг кескин кўтарилишига олиб келяпти. Саудия Арабистони, БАА ва Кувайтдаги нефт омборлари деярли тўлиб кетган. Бу эса агар хом нефт Ҳўрмуз бўғози орқали экспорт қилинмаса, йирик нефт конларини вақтинча ёпишга тўғри келиши мумкинлигини англатади.

Бундан ташқари, геосиёсий хавф ортган пайтда инвесторлар энергия ресурсларини “хавфсиз актив” сифатида сотиб олишга ҳаракат қилади. Натижада фючерс бозорида талаб кескин ошади ва бу ҳам нархларни юқорига кўтаради.

Бензин импортига қарамлик

Ўзбекистонда нефт қазиб олиш ва қайта ишлаш қувватлари мавжуд бўлса-да, ички эҳтиёжни тўлиқ қоплаш учун импортга боғлиқлик йилда йилга ошиб боряпти. Божхона қўмитаси маълумотларига кўра, 2026 йилнинг январ-феврал ойларида қарийб 166 млн долларлик 279 млн литр бензин импорт қилинган. Бу 2025 йилнинг мос даврига нисбатан миқдор жиҳатдан 2 баробарга, қиймат жиҳатдан эса 2,1 баробарга кўп. Охирги ойларда ички талабнинг қарийб тенг ярми ташқаридан олиб кирилаётган бензин ҳисобига қондириляпти.

Ўз навбатида ички ишлаб чиқариш ҳажми ҳам охирги 2 йилда сезиларли даражада камайди. Масалан, 2023 йилда 1 млн 333 минг тонна бензин ишлаб чиқарилган бўлса, бу кўрсаткич 2025 йилда 1 млн 200 минг тоннагача ёки 10 фоизга қисқарган.

Ўзбекистон хом нефт ҳамда бензин маҳсулотларини асосан Россиядан импорт қилади. Жаҳон бозорида нефть қимматлашганда, экспортёр давлатлар нархларни оширади. Натижада, мамлакатдаги ёнилғи қуйиш шохобчаларига кириб келаётган бензиннинг таннархи автоматик равишда кўтарилади ва бу чакана нархларда ҳам акс этиши мумкин. Ўзбекистонда автомобил бензини чакана нархларини давлат томонидан тартибга солиш бекор қилинган. Нархлар бозордаги эркин талаб ва таклиф қонунияти натижасида шаклланиши кўзда тутилган. Хусусан, Макроиқтисодий ва ҳудудий тадқиқотлар институти таҳлилларига кўра, 2022 йил январ-июн ойларида глобал нефть нархининг 39,2 фоизга ошиши биржада автобензин ўртача улгуржи нархининг 22,4 фоизга кўтарилишига олиб келган. 2022 йил июл-декабр ойларида жаҳон бозорида нефть нархининг 33,2 фоизга тушиши улгуржи нархларнинг ўртача 21,3 фоизга арзонлашишига сабаб бўлган. Бу эса ички бозордаги бензин нархи глобал нархларга сезувчан эканини кўрсатади.

Алоҳида таъкидлаш лозимки, Ўзбекистонда бензин истеъмолчиларга етиб боргунга қадар турли кўринишларда энг кўп солиқ қўшиладиган товарлардан бири ҳисобланади. Юқори бензин нархи иқтисодиёт учун жуда ҳам хатарли. Чунки бензин нархи ошиши пропорционал тарзда истеъмолни камайтирмайди ва барча товар ва хизматлар баҳосига босим ўтказади. Ёнилғи энергетика ресурслари нархлари ўсиши билан биринчи навбатда озиқ-овқат, кейин хизматлар нархлари қимматлашишни бошлайди.