“Трамп ва Нетаняҳу жанжали дока рўмол қуришидек гап” – сиёсатшунос

Трамп ва Нетаняҳунинг сўнгги телефон мулоқотида юзага чиққан кескинлик Эрон масаласида ёндашувлар бир хил эмаслигини кўрсатмоқда. Мутахассислар фикрича, бу тафовутлар асосан тактик даражада бўлиб, ҳар икки томоннинг Эрон ва “Ҳизбуллоҳ” борасидаги туб позициясида бўлиниш йўқ.

Мавзу юзасидан Kun.uz студиясида сиёсий таҳлилчилар Шавкат Икромов, Аброр Фатхуллаев ва Жаҳонгир Акрамов сўз юритди.

— Трамп ва Нетаняҳунинг телефон мулоқотидан сўнг Эрон бўйича позицияларда тафовут юзага келдими?

Шавкат Икромов: Исроил бош вазири Бинямин Нетаняҳу сўнгги 30 йил давомида АҚШнинг бир неча президенти билан кескин мунозараларга киришган ва айрим ҳолларда танқидий, ҳатто ҳақоратомуз дашномларни ҳам эшитган. Шу боис Доналд Трампнинг кескин баёнотлари у учун янгилик эмас.

Яқинда Ахios нашрида Трампнинг Нетаняҳу ҳақидаги фикрлари батафсил, ҳатто сўзма-сўз келтирилди (кейинроқ Трамп бу хабарни шахсан ўзи тасдиқлади – таҳр.). Унда Трамп Нетаняҳуни Исроил обрўсига путур етказишда айблаб, агар у бўлмаганида Нетаняҳу аллақачон қамоқда бўлиши мумкинлигини айтгани таъкидланади.

Шунга қарамай, бундай кескин баёнотлардан ортиқча хулоса чиқариш тўғри эмас. АҚШ ва Исроил ўртасида совуқлашув юз берди, деган фикрлар асоссиз. Амалиёт шуни кўрсатадики, икки давлат ўртасидаги стратегик ҳамкорлик сақланиб қолмоқда. Ҳатто яқин кунларда улар Эрон билан боғлиқ ҳаракатларда биргаликда қатнашгани бунга мисол бўла олади.

Аслида ҳозирги вазиятда Трамп ва Нетаняҳунинг мақсадлари маълум даражада фарқланади. Доналд Трамп ички сиёсий омиллар – сайловлар, АҚШнинг 250 йиллиги каби муҳим саналар олдидан ўзини ғолиб сифатида кўрсатишга интилмоқда. Шу билан бирга, урушнинг иқтисодий оқибатлари – ёқилғи нархларининг ошиши каби омиллар ҳам унинг қарорларига таъсир қилмоқда.

Нетаняҳу учун ҳам вазият мураккаб. У ҳам сиёсий жиҳатдан муҳим даврга кириб бормоқда ва ижобий натижалар билан чиқишни истайди. Шу боис, ҳар икки лидернинг устувор йўналишлари ҳозир тўлиқ мос келмайди. Эрон масаласида ҳам уларнинг ёндашуви турлича. Нетаняҳу узоқ йиллардан бери АҚШ президентларини Эрон ядровий дастурини тўлиқ тўхтатишга кўндиришга ҳаракат қилиб келади. Бу борадаги энг муҳим натижа 2015 йилда Барак Обама даврида имзоланган ядровий келишув бўлди. Ушбу келишув доирасида Эрон муайян чекловларга рози бўлган эди.

Мутахассисларнинг баҳолашича, Трамп давридаги кескин сиёсат ва босимларга қарамай, ядровий дастур бўйича сезиларли натижага эришилмади. Аксинча, минтақадаги кескинлик кучайди ва стратегик жиҳатдан мураккаб вазият юзага келди.

Хулоса қилиб айтганда, Трамп ва Нетаняҳунинг ўзаро кескин муносабатлари ёки баёнотларидан катта сиёсий бурилиш кутиш тўғри эмас. Уларнинг мақсадлари айрим жиҳатларда фарқланса-да, умумий стратегик йўналиш – Эроннинг кучайишини чеклаш, иккиси учун ҳам муҳим бўлиб қолмоқда.

Аброр Фатхуллаев: Ҳозирча стратегик йўналишлар ўзгармаган, бироқ тактик даражада айрим келишмовчиликлар ва фарқлар мавжуд. Сўнгги кунларда кузатилган кескин баёнотлар ва дашномлар эса Доналд Трампга хос сиёсий услуб. Кескин танқид қилиш, босим ўтказиш ва қарама-қаршилик орқали натижага уриниш. У кўпинча кескин фикр билдириб, кейин яна муросага келадиган сиёсатчи сифатида танилган.

Шу сабабли, бугун юзага келган зиддиятлар эртага стратегик масалаларда яна келишувга эришилишига тўсқинлик қилмайди. Томонлар охир-оқибат муҳим йўналишларда ҳамкорликни давом эттиришга мажбур бўлади. Ҳозирги вазиятда АҚШ бир вақтнинг ўзида икки йўналишда сиёсат юритмоқда.

Бир томондан, Исроилни Ливанга қарши ҳарбий ҳаракатларни тўхтатишга ундамоқда. Иккинчи томондан эса Вашингтонда дипломатик музокаралар олиб борилмоқда. Хусусан, Ливан парламенти спикери Набиҳ Берри АҚШда бўлиб, музокараларда иштирок этмоқда. У шиа жамоасининг муҳим вакилларидан бири, “Ҳизбуллоҳ” билан боғлиқ сиёсий жараёнларда ҳам муҳим рол ўйнайди.

Ҳозирги босқичда Исроил томонидан “Ҳизбуллоҳ” инфратузилмасига жиддий зарбалар берилмоқда. Нетаняҳу келишувларга нисбатан эҳтиёткор ёки қарши позицияда турибди. Шунга қарамай, мавжуд вазиятда муқобил йўл деярли йўқ ва охир-оқибат келишувга эришилиши эҳтимоли юқори.

Сулҳ жараёнлари муайян муддатлар билан боғлиқ бўлиб, аввалги можароларда ҳам шунга ўхшаш ҳолатлар кузатилган. Масалан, илгари 50 кун атрофида давом этган ҳарбий тўқнашувлардан сўнг сулҳга эришилган. Ҳозирги вазият эса анча мавҳум – уни “на уруш, на тинчлик ҳолати” деб таърифлаш мумкин.

Расмий равишда ўт очишни тўхтатиш бўйича келишув борлиги айтилмоқда, аммо амалда бу режим бир неча бор бузилган. Шу сабабли вазият нозик ва барқарор эмас. Умуман олганда, ушбу мураккаб вазиятни ҳал қилишда асосий рол айни пайтда Америка Қўшма Штатларига тегишли бўлиб қолмоқда.

Суҳбатни YouTube’даги “Geosiyosatkunuz” каналида тўлиқ томоша қилишингиз мумкин.