“Асирларнинг калла суягини экспонат қилишган” – ўзбеклар кўмилган Амерсфортдаги ўлим лагери

Kun.uz нацистларнинг Нидерландиядаги машъум лагерларидан бирида бўлиб, у ерда ўлдирилган аскарлар, хусусан ўзбеклар ётган қабристонни зиёрат қилди.

Журналист ва тадқиқотчи Ремко Рейдинг лагерда нималар бўлгани, ҳалок бўлганларнинг шахсини аниқлаш ва қариндошларини қидириш ишлари ҳақида сўзлаб берди.

Ушбу қабристонда 101 аскар шахси номаълум ҳолда дафн этилган. Рейдингнинг сўзларига кўра, уларнинг кўпчилиги – ўзбеклар. Тадқиқотчи ҳозирча бу гуруҳдаги бир аскарнинг кимлигини аниқлаган.

Ш.Шарипов: Аввал сизни ўзбек томошабинига таништирмоқчиман. Сиз кимсиз?

Р.Рейдинг: Менинг исмим Ремко Райдинг. Мен бу ерга 28 йил олдин биринчи марта келганман ва бу ерда кўплаб уруш қурбонлари кўмилганини кўрганман. Бу ерда 865 нафар уруш қурбонлари, шу жумладан, жуда кўп ўзбеклар ётибди. Мен спорт журналисти бўлишни хоҳлардим, лекин бу ерда унутилган аскарлар, номаълум аскарлар жуда кўплигини кўрдим. Мен уларнинг шахси ва қариндошлари ҳақида маълумот топишга ҳаракат қилдим ва охир-оқибат, бу менинг ҳаёт ишимга айланди.

Ш.Шарипов: Бу ерда қанча ўзбек ётибди? Бу маълумми?  

Р.Рейдинг: Ўзбекларнинг аниқ сонини аниқлаш қийин, чунки биринчи гуруҳда – 101 нафар номаълум жангчи ётган гуруҳда жуда кўп ўзбеклар бор. Улар ҳамон шон-шуҳрат майдонида номаълум совет жангчилари бўлиб ётибди. Шунинг учун биз уларнинг, яъни ўзбекларнинг қанчалигини аниқ айта олмаймиз. Аммо қабристонда бошқа гуруҳлар ҳам бор, у ерда исми маълум ўзбекистонлик аскарлар бор. Демак, Ўзбекистондан ўнлаб, балки юздан ортиқ аскар бор. Мен маълумот излашни, қариндошларимни излашни 28 йил олдин бошлаганман. Ҳозирда 250 дан ортиқ аскарнинг шахси аниқланган ва 227 та оила топилган. Биз топганларнинг ичида Ўзбекистонда яшаган кишилар ҳам бор. Биз 101-гуруҳда ўзбекистонлик бир аскар борлигини билганимиздан жуда хурсандмиз, бу аскар Раим Саломов.

Ш.Шарипов: Маълумот топиш қандай кечади? Идентификация қандай бўлади?

Р.Рейдинг: Оҳ, буни тушунтириш жуда қийин. Лекин охир-оқибат бу архивлардаги жуда кўп иш. Мен аскарнинг ўлимидан олдин, бу ерга дафн этилишидан олдин қўйган ҳар бир қадамини билишга ҳаракат қиляпман. Ҳар сафар кўпроқ маълумотга эга бўлган янги ҳужжатни топасиз. Шундай қилиб, бир солдат, масалан, Андрей Иванов, Андрей Владимирович Иванов бўлиб қолади, туғилган жойи, хотинининг исми аниқ бўлади. Шундай қилиб, аскарнинг кимлигини билиб олиш мумкин. Архивларда қидирув пайтида маълумот етарли бўлса, унинг кимлигини билиб олиш мумкин.

Ш.Шарипов: Бу ерда лагер бўлган, шундайми?

Р.Рейдинг: Бу ердан бир километрда. Бу ерда немислар аслида голландлар учун лагер қуришган. 40 мингга яқин голланд асирлари сақланган. Бу ерга даставвал 101 совет жангчисини жўнатишди. Уларнинг кўпи Ўзбекистондан, Қозоғистондан эди. Улар кўринишига қараб танланган. Улар бизга руслар бутунлай бошқа одамлар, тубан одамлар эканини кўрсатмоқчи бўлишди, “Шарқда болшевизмга қарши биз, немислар билан бирга жанг қилиш керак”, дейишди. Маҳаллий аҳоли буни яхши қабул қилмади ва асирларга ёрдам беришга ҳаракат қилишди, озиқ-овқат ва сув беришди. Аммо афсуски, лагерда уларнинг тақдири жуда ёмон бўлди, 24 киши очлик ва касалликлардан вафот этди. Қолган 77 киши қирқ иккинчи йилнинг 9 апрелида отиб ташланди.

Ш.Шарипов: Яъни нидерланд асирларга нималарнидир исботламоқчи бўлишган...

Р.Рейдинг: Голландиялик асирга, балки голланд халқига. Урушдан кейин соқчилар ҳамма нарса айнан шундай бўлганини айтишди, уларни паст одамлар сифатида кўрсатишган, ташвиқот сифатида шарқда қандай паст одамлар яшашини кўрсатмоқчи бўлишган. Лекин охир-оқибат бу ташвиқот акцияси иш бермади.

Ш.Шарипов: Бу қандай юз бергани маълумми? Мана, ҳозир бадиий филмлар олиняпти, турли манзаралар кўрсатиляпти. Шулар ҳақиқатга мосми?

Р.Рейдинг: Мен китоб ёзганман, унда бутун бир ҳикоя ёзилган, ҳужжатли иш қилинган. Кейин бошқалар бу маълумотлардан фойдалана бошлади, турли лойиҳалар қилишди, масалан, бадиий филм пайдо бўлди. Аммо бу бадиий филм. Одамлар ишлар қандай бўлганини аниқ билишни истасалар, менинг китобимни ўқишлари керак, чунки у ерда бадиий тўқима йўқ, тополмайсиз.

Ш.Шарипов: Сиз нималарни аниқлашга эришдингиз? Оддий томошабинга қизиқ-да, қандай йўллар билан нацистлар уларни “одам эмас” қилиб кўрсатишга уринишган?  

Р.Рейдинг: Бу яхши савол. Улар кўплаб изоҳлар берган, масалан, голландларга шундай дейишди: "мана бу маймунлар сизнинг иттифоқчиларингиз. Улар тубан одамлар, биз бу ерда улар учун қабристон қуряпмиз”. Тасаввур қиляпсизми, уларнинг ҳаммаси ҳали тирик эди... Овқат беришмасди. Тиббий ёрдамни олишмади. Чунки “улар одам эмас, демак, шифокор нима учун керак”. Умуман олганда, бу лагерда голландлар учун ҳам қийин эди, лекин “рус”лар умуман озиқ-овқат ва ёрдам олишмади. Оғир.

Ш.Шарипов: Очликдан ташқари қандай синовларни бошларига солишган?

Р.Рейдинг: Уларни тез-тез калтаклашарди. Ҳатто уриб ўлдиришди. Бошқа ҳолатлар ҳам бўлган.

Бу ерда музей ҳам жойлашган. Биз унга кирдик.

Шунингдек, биз бу ерда Hotel de Wereld меҳмонхонасида бўлдик, бу ерда 1945 йил 5 майда Нидерландиядаги немис қўшинларининг капитуляцияси ҳақида музокаралар олиб борилган.