АҚШ ва Эрон урушни тугатиш ҳамда Ҳўрмузни қайта очиш бўйича дастлабки келишувга эришди

«Эрон Ислом Республикаси билан келишув энди тўлиқ якунланди», – деб ёзди АҚШ президенти Доналд Трамп Вашингтон вақти билан якшанба куни тахминан соат 17:30 ларда.

«Мен шу тариқа Ҳўрмуз бўғозини ҳеч қандай тўловларсиз (эркин) очишга тўлиқ рухсат бераман ва шу билан бир вақтда, Америка Қўшма Штатлари Ҳарбий-денгиз кучлари блокадасини зудлик билан олиб ташлашни буюраман. Дунё кемалари, двигателларингизни ишга туширинг. Нефть оқсин!» деган АҚШ етакчиси.

Трампнинг пости – урушда воситачилик вазифасини бажарган Покистон бош вазири Шаҳбоз Шариф душанба куни эрта тонгда келишувга эришилганини эълон қилганидан кўп ўтмай пайдо бўлди.

Шариф ўз постида ушбу пакт «барча жабҳаларда, шу жумладан Ливанда ҳам ҳарбий операцияларни зудлик билан ва бутунлай тўхтатишни» кўзда тутишини айтди.

Ливан музокаралардаги энг баҳсли масалалардан бири бўлиб келаётган эди. Чунки Исроил ва Ҳизбуллоҳ сўнгги ҳафталарда Трамп ва бошқаларнинг бир-бирига ҳужумларни тўхтатиш ҳақидаги чақириқларини инобатга олмаётганди.

Reutersʼнинг ёзишича, англашув меморандуми жума куни Швейцарияда расман имзоланиши режалаштирилган. Аммо, келишувнинг аниқ шартлари ҳозирча маълум эмас.

Эрон ҳам тасдиқлади

Эрон Олий миллий хавфсизлик кенгаши котибияти баёнотида айтилишича, душанба оқшомидан бошлаб барча жабҳаларда, жумладан Ливанда ҳам уруш ва ҳарбий операциялар бутунлай тўхтатилади.

Эрон ташқи ишлар вазири ўринбосари Козим Ғарибободийнинг сўзларига кўра, 60 кунлик оташкесим даврида янада кенг қамровли келишув, жумладан, Эронга нисбатан санкцияларни юмшатиш масаласи муҳокама қилинади.

Яна бир мураккаб масала – Эрон ядро дастурининг тақдири ҳам ушбу кейинги музокараларда кўриб чиқилади.

Келишув эълон қилинишидан олдин, Эроннинг юқори мартабали мулозими АҚШ Эроннинг музлатилган 25 миллиард долларлик активларини блокдан чиқаришга рози бўлишини айтган эди. Трамп маъмурияти эса аввалроқ Эрон пулларининг ҳар қандай шаклда қайтарилиши фақат Эрон тинчлик келишуви доирасидаги муайян шартларни бажарганидан кейингина амалга ошишини билдирган.

АҚШ-Эрон музокараларида иштирок этмаган Исроил ушбу эълонга нисбатан ҳозирча ҳеч қандай муносабат билдирилмади.

Ҳўрмузнинг очилиши

Трампнинг айтишича, Эрон бир неча ойдан бери амалда ёпиб қўйган жаҳон нефть ва газ таъминотининг асосий юк ташиш йўналиши бўлган Ҳўрмуз бўғози жума куни очилади. Унинг ўзи ҳам АҚШ ҳарбийларига Эрон портлари блокадасини тугатиш ҳақида буйруқ берган.

«Дунё кемалари, двигателларингизни ишга туширинг. Нефть оқсин!» деб ёзди Трамп.

Reutersʼга кўра, бу хабардан кейин нефть нархи пасайди. Хусусан, душанба кунги эрта савдоларда Брент маркали нефть фьючерслари 4 фоизга арзонлашди. Осиё фонд бозорларида кескин кўтарилиш кузатилди.

Байден маъмурияти давридаги Давлат департаментининг собиқ матбуот котиби Метю Миллернинг айтишича, Трамп уруш бошланишидан олдинги статус-квога қайтиш учун Эронга жиддий ён босган.

«Ядро дастури масаласи умуман ҳал қилинишига ҳеч қандай кафолат йўқ. Бироқ Эрон бутун дунёга – глобал иқтисодиётни гаровга олиши ва бунинг эвазига АҚШдан нимадир ундириши мумкинлигини кўрсатиб қўйди,» деган Миллер.

28 февралда АҚШ ва Исроил кучлари Эронга биринчи марта ҳужум қилганидан бери, асосан Эрон ва Ливанда минглаб одамлар ҳалок бўлди. Эрон Исроилга ва АҚШ базалари жойлашган Форс кўрфази давлатларига зарбалар берди, Ҳўрмуз бўғозини амалда блокада қилиб, глобал энергия нархларини ошириб юборди. Бунга жавобан АҚШ кучлари Эрон портларини тўсиб қўйганди.

Эрон уруши Трамп ва унинг Республикачилар партияси учун ички сиёсатда катта муаммога айланди. Ижтимоий сўровномалар ноябрдаги оралиқ сайловлар олдидан америкаликлар бензин нархининг ошишидан жуда норози эканини кўрсатмоқда. Трамп, шунингдек, ўз партиядошларининг Эрон ядро дастурини бутунлай тугатиш шарт деган босимига ҳам дуч келмоқда.

Халқаро вазият

Ўзининг биринчи президентлик муддати давомида Трамп АҚШни 2015 йилда имзоланган кўп томонлама Эрон келишувидан чиқарган эди. Демократ президент Барак Обама даврида имзоланган ушбу келишув халқаро текширувлар эвазига Теҳроннинг ядро дастурини чеклаш ва бунинг эвазига санкцияларни бекор қилишни кўзда тутган эди.

Янги келишув эълонидан сўнг можарони кузатиб келаётган халқаро етакчилар ушбу эълонни мамнуният билан кутиб олишди.

Буюк Британия, Германия, Франция ва Италия қўшма баёнотда Эрон ядро дастурини чеклаш бўйича «аниқ ва текширилиши мумкин бўлган қадамлар» қўйилишига жавобан Эронга нисбатан санкцияларни бекор қилишга тайёр эканини билдирди.

«Биз учун Ҳўрмуз бўғозида эркин ва хавфсиз навигация қайта тикланиши шартлиги аниқ. Эрон ҳеч қачон ядровий қуролга эга бўлмаслиги керак», деди Британия бош вазири Кир Стармер.