Қатарни ўзгартирган ҳукмдор – Шайх Ҳамад бин Халифа

Қатар давлатини 1995 йилдан 2013 йилгача бошқарган собиқ амир — Шайх Ҳамад бин Халифа Ол Соний 12 июль куни 74 ёшида вафот этди. Унинг вафоти ҳақида хабар берган Қироллик девони ўлим сабаби очиқламади. Амирликда байроқлар туширилди ва тўрт кунлик расмий мотам эълон қилинди. Бугун қатарликлар «Ота амир» дея ҳурмат қиладиган Шайх Ҳамаднинг ҳаёт йўлида ҳақида ҳикоя қиламиз.

Ҳарбийликдан амирликка

Қироллик девони биографиясига кўра, Шайх Ҳамад 1952 йилда Қатар пойтахти Доҳада туғилган ва ўша ерда вояга етган.

У 1971 йилда Буюк Британиядаги Сандхорст қироллик ҳарбий академиясини (Royal Military Academy Sandhurst) тамомлаб, Қатар қуролли кучлари сафига қўшилди. 1977 йил 31 майда Шайх Ҳамад валиаҳд шаҳзода ва мудофаа вазири этиб тайинланди. 1989 йилда эса Режалаштириш олий кенгаши раиси лавозимига тайинланиб, унга Қатарнинг ижтимоий ва иқтисодий сиёсатини ишлаб чиқиш вазифаси юклатилди.

Ўша даврдаги таҳлилчилар ва дипломатлар Ҳамаднинг отаси – амалдаги амир Шайх Халифани Саудия Арабистони каби минтақавий кучларга ён босувчи шахс сифатида тасвирлашган. 1995 йилда Шайх Ҳамад отаси хорижда бўлган вақтда сарой тўнтаришини амалга ошириб, ҳокимиятни қўлга киритди.

«Бўлаётган воқеалардан хурсанд эмасман, лекин буни қилиш керак эди ва буни мен қилишим шарт эди», деганди ўшанда Шайх Ҳамад телевидение орқали қилган мурожаатида.

New York Times'нинг ёзишича, Ҳамаднинг ҳукмронлиги Қатарни халқаро майдонда ҳам кенгроқ танитиш ва муҳим субъектга айлантиришга қаратилган улкан интилишлар билан ажралиб турди. Тез орада АҚШ Қатарда йирик ҳарбий базасини жойлаштирди, Шайх Ҳамад эса отасига қараганда Эрон билан яқинроқ алоқаларни йўлга қўйди.

Вақт ўтиши билан Қатар Яқин Шарқдаги воқеаларга фаол таъсир кўрсатувчи кучга айланди: Суриядаги фуқаролар урушида ҳукуматга қарши гуруҳларни қўллаб-қувватлади. Ҳамас ва Толибоннинг сиёсий раҳбариятига Доҳадан жой берди. Шунингдек, у «бошқа араб монархияларига қараганда сиёсий исломга нисбатан хайрихоҳроқ», деган ном қозонди.

Кейинроқ – 2004 йилда амирнинг отаси Шайх Халифа Европадан қайтиб келади ва ота-бола ярашиб олди.

Шайх Ҳамад ва Фаластин

Собиқ амир Шайх Ҳамаднинг Фаластин халқи билан бирдамлиги унинг етакчилик меросини белгилаб берувчи энг асосий жиҳатлардан биридир. У нафақат Фаластин халқининг содиқ иттифоқчиси, балки Ғазо секторидаги Исроил қамалини амалда (жисмонан) ёриб ўтган ягона араб етакчиси сифатида ёдга олинади.

2006 йил Фаластиндаги сайловларида Ҳамас ғолиб бўлгач, Исроил буни тан олмади ва Ғазо бўйлаб оғир халқаро блокада жорий этди. Шундан олти йил ўтиб – 2012 йилнинг октябрь ойида Шайх Ҳамад Ғазо секторига ташриф буюрди. Юқори даражали делегация ҳамроҳлигидаги амир ўзи билан секторга 90 тонна ҳуманитар ёрдам ҳам олиб келганди. Бу Ғарб давлатлари ҳамда минтақавий кучлар томонидан анклавга қўйилган сиёсий яккаланишни четлаб ўтиш бўлган.

Ташриф давомида Шайх Ҳамад анклавни қайта тиклаш учун ажратган грантини 254 миллиондан 400 миллион долларгача оширди. Бу минглаб фаластинликлар фойдаланган муҳим уй-жой, инфратузилма ҳамда соғлиқни сақлаш лойиҳаларига пойдевор бўлди.

Ўшанда Ғазо Ислом университети жамоаси олдида сўзлаган нутқида амир халқаро ҳамжамиятнинг иккиёқлама стандартларини танқид қилиб, Фаластин халқининг матонатини юқори баҳолаганди.

Al Jazeera'нинг ёзишича, Исроилнинг 2023 йил октябрь ойида бошланган геноцид урушига қадар Ғазодаги энг муҳим инфратузилма лойиҳаларининг бир қисми айнан Шайх Ҳамад берган молиявий ёрдамларнинг натижаси эди.

Қатар муҳим магистрал йўлларни қайта тиклашни ҳамда Хон Юнус шаҳридаги «Shayx Hamad City» шаҳарчасини молиялаштирди. Бу лойиҳа кам таъминланган минглаб оилалар учун мўлжалланган, 53 та кўп қаватли уйдан иборат ижтимоий мажмуа эди. «Hamad City» ва Ғазо жанубидаги бошқа ҳудудлар 2 йиллик урушда Исроил кучлари томонидан тизимли равишда йўқ қилинган.

Бундан ташқари, 2019 йил апрель ойида расман очилган Реабилитация ва протезлаш бўйича Шайх Ҳамад касалхонаси ҳудуддаги энг асосий тиббиёт муассасаси ҳисобланади. У Ғазодаги оёқ-қўлидан айрилган инсонлар ва эшитиш қобилияти заиф болаларга хизмат кўрсатиб келмоқда.

Ислоҳотлар ва сўз эркинлиги

1996 йилда Шайх Ҳамад «Al Jazeera» телеканалининг ташкил этилишига раҳбарлик қилди. Бу канал минтақани янада очиқ ва танқидий ёритишга имкон бериб, Яқин Шарқдаги бошқа авторитар ҳукуматларнинг хавотирига сабаб бўлди.

Қироллик девони таърифига кўра, бу билан араб ва халқаро оммавий ахборот воситалари дунёсида «янги тонг» отиши таъминланди. Ҳақиқатдан ҳам, ишга туширилганидан кейин «Al Jazeera» жаҳон янгиликлари, геосиёсат ва етарлича ёритилмаётган мавзуларни қамраб олувчи нуфузли глобал медиа воситаларидан бирига айланди.

Қатар ўз қўшниларига қараганда сўз эркинлигига бир оз кўпроқ имкон беради. Бутун Яқин Шарқ бўйлаб ёйилган «Араб баҳори» инқилоблари Баҳрайн ва Саудия Арабистони шарқини ларзага келтирган бўлса-да, Доҳанинг тинч кўчаларига намойишлар етиб келмади.

1997 йилда "New York Times" газетасига берган интервьюсида Шайх Ҳамад бошқа ҳукуматлар "ўз халқи билан ҳокимият ва бойликни бўлишмаслик» оқибатида ўз бошларига тартибсизликлар келтирганини таъкидлаганди.

«Агар раҳбарлар ўз халқини полиция ва разведка хизматлари орқали назорат қилишга эътибор қаратса, бунинг натижаси бутун мамлакат учун яхши бўлмайди», деган эди у.

Шайх Ҳамад ҳокимиятга келгач – 1999 йил март ойида маҳаллий сайловларни жорий этиб, унда аёлларга ҳам овоз бериш ҳамда ўз номзодини қўйиш ҳуқуқи берилди. 2004 йил 8 июнда Қатар ўзининг биринчи доимий конституциясини қабул қилди.

Шунга қарамай Қатар – чекланган ваколатли қонун чиқарувчи органга эга мутлақ монархия бўлик қолмоқда. Қироллик оиласи ҳамон фавқулодда бой-бадавлат ҳаёт кечиради. Ҳукумат ва бизнес манфаатлари ўртасидаги чегара кўпинча «хиралашган».

Камида 15 миллиард долларга тушган Доҳадаги халқаро аэропорт ва Qatar Airways'нинг йирик халқаро авиакомпанияга айланиши ҳам Ҳамаднинг шахсий ташаббуси билан боғлиқ бўлган.

Дипломатиядан ташқари, марҳум собиқ етакчи Қатарни йирик глобал спорт ва кўнгилочар тадбирлар учун қулай майдон сифатида намоён этишга ҳаракат қилди.

2022 йилда Қатар дунёдаги энг кўп томоша қилинадиган футбол турнири — эркаклар ўртасидаги Жаҳон чемпионатига мезбонлик қилди. Аммо ушбу жаҳон чемпионатига мезбонлик ортидан Қатарга нисбатан коррупция ва ишчиларнинг ҳуқуқлари билан боғлиқ кўплаб айбловлар янграган.

Бой давлатга айланиш йўлида

Албатта юқорида амалга оширилган ислоҳотлар ва хайрияларнинг барчаси катта бойликсиз амалга ошиши қийин эди. Қатарда эса бунга ечим бўлган.

Шайх Ҳамад ҳокимиятга келгач Қатар энергетика секторининг кенгайиши ҳисобига тез суръатлар билан иқтисодий ўсишга эришди. У мамлакатнинг ҳали ўзлаштирилмаган, дунёдаги энг йирик мустақил газ кони ҳисобланган «Шимолий кон»ни келажакдаги иқтисодий ҳукмронлик пойдевори деб билди: Суюлтирилган табиий газ (СТГ) соҳасига улкан инвестициялар киритилди ва 1996 йилда Қатар уни экспорт қилишни бошлади.

Қироллик девони маълумотларига кўра, 2006 йилга келиб Қатар дунёдаги энг йирик СТГ экспортчисига айланди. 2010 йилда эса унинг йиллик СТГ ишлаб чиқариш қуввати 77 миллион тоннага етди. Бугунги кунда Қатар жаҳон бозорида суюлтирилган табиий газ экспортининг 20 фоизига эгалик қилади. Шунингдек, Қатар тахминан 600 миллиард долларлик активларни бошқараётган суверен жамғарма ҳам ташкил қилган.

Жаҳон банки маълумотларига кўра, 1995 йилдан кейинги улкан инвестициялар туфайли Қатар ялпи ички маҳсулоти 24 бараварга ўсди.

Хусусан, 1995 йилда 8,1 миллиард долларлик ЯИМ 2013 йилга келиб қарийб 200 миллиард долларга етган. Ҳозирда Қатар ЯИМси 216 миллиард доллар атрофида.

Амирликни топшириши

2013 йилда Шайх Ҳамад ўз ихтиёри билан ҳокимиятдан ўғли Шайх Тамим фойдасига воз кечиб, миллий ва минтақавий анъанани бузди.

Турли манбаларга кўра, бунинг ортида икки омил бор эди: ўша пайтда Шайх Ҳамад бир неча йилдан бери соғлиғи ёмонлашиб бораётгани ва минтақада «Араб баҳори» уйғотган ўзгариш талабларидан бир қадам олдинда бўлиш истаги.

Ҳамад 2013 йилда ҳокимиятни ўғлига топширгач, расман «Ота Амир» (Амир ал валид – «Father Emir») унвонини олган.

«Миллатимиз тарихида янги саҳифа очиш вақти келди, унда янги авлод ўзининг жўшқин салоҳияти ва ижодий фикрлари билан масъулиятни ўз зиммасига олиш учун олдинга қадам ташламоқда», деган эди Шайх Ҳамад ўша пайтдаги нутқида.

Якшанба кунининг ўзида Доҳадаги марказий масжидда Шайҳ Ҳамаднинг жаноза маросими бўлиб ўтди. Дунё мамлакатларининг кўплаб етакчилар, сиёсатчилар ва жамоат арбоблари амирнинг ўлими ортидан Қатарга ҳамдардлик билдирди.