Иқтисодиёт ва молия вазирлиги ҳузуридаги Фискал таҳлиллар институти 30 июл куни ўтказилган Фискал мулоқотда 2027 йил учун мўлжалланаётган солиқ сиёсатининг асосий йўналишлари юзасидан ишлаб чиқилган таклифларни жамоатчилик муҳокамасига тақдим этди.
Институтнинг Яширин иқтисодиёт, солиқ ва божхона маъмурчилигини таҳлил қилиш бошқармаси бош мутахассиси Фазлиддин Шамсиевга кўра, билдирилаётган таклифлар институт мутахассислари томонидан олиб борилган тадқиқотлар асосида ишлаб чиқилган.
Базавий солиқ ставкалари сақлаб қолиниши таклиф этилди
Институт ҳисоб-китобларига кўра, 2027 йилда базавий солиқ ставкаларини ўзгартирмаслик мақсадга мувофиқ. Шунга кўра:
- фойда солиғи — 15 фоиз;
- жисмоний шахслардан олинадиган даромад солиғи — 12 фоиз;
- қўшилган қиймат солиғи — 12 фоиз миқдорида сақлаб қолиниши таклиф қилинмоқда.
Шунингдек, қатъий белгиланган солиқ ставкаларини инфляция даражасида, тахминан 5–6 фоизга индексация қилиш ҳамда уларни камида уч йил олдин эълон қилиб бориш тавсия этиляпти.
Даромад солиғига прогрессив шкала
Институт ўрта муддатли истиқболда жисмоний шахслар даромад солиғини прогрессив шкала асосида ундириш тизимига ўтишни ҳам таклиф қилмоқда.
Мутахассисларнинг фикрича, 2019 йилдан бери амал қилаётган ягона 12 фоизлик ставка даромадлар ўсиб бораётган шароитда солиқ адолатлилиги тамойилларига тўлиқ жавоб бермай қолмоқда.
Банк омонатларидан олинадиган фоизларга 5 фоизлик солиқ таклиф қилинди
Вазирлик ҳузуридаги институт яна бир муҳим таклиф сифатида банк омонатларидан олинадиган фоиз даромадларини солиққа тортишни илгари сурди. Маълумотларга кўра, 2026 йил 1 май ҳолатига жисмоний шахсларнинг банклардаги омонатлари ҳажми 170 триллион сўмни ташкил этган. Марказий банк маълумотларига кўра, омонатлар бўйича ўртача фоиз ставкаси 16 фоиз. Институт ушбу фоиз даромадларини дивидендлар каби 5 фоизлик ставкада солиққа тортишни таклиф қилмоқда.
Ҳисоб-китобларга кўра, бу давлат бюджетига қўшимча 1,4 триллион сўм даромад келтириши мумкин. Мутахассислар аксарият ривожланган давлатларда банк омонатларидан олинадиган даромадлар солиққа тортилишини ҳам мисол қилиб келтирди.
1 фоизлик кешбэкни бекор қилиш таклиф қилинди
Фискал институтнинг фикрича, 1 фоизлик солиқ кешбэки ўзининг асосий вазифаси — аҳолида чек талаб қилиш маданиятини шакллантиришни бажариб бўлган ва энди дастур давлат бюджети учун тобора қимматлашиб бормоқда. Агар амалдаги тизим сақланиб қолса, 2027 йилда унга 2,1 триллион сўм ажратилиши талаб этилади. Шу сабабли институт қуйидаги вариантни таклиф қилмоқда:
- барча учун 1 фоизлик кешбэкни бекор қилиш;
- Ижтимоий реестрга киритилган эҳтиёжманд оилалар учун айрим озиқ-овқат маҳсулотларига 12 фоизлик ҚҚС кешбэкини сақлаб қолиш;
- чек талаб қилишни рағбатлантириш учун йирик совринли мақсадли лотереяларни жорий этиш.
Бундай тизим давлат харажатларини қарийб 20 баравар камайтириб, 100 миллиард сўм атрофидаги маблағ билан ишлаши мумкин.
ҚҚС самарадорлигини ошириш ҳисобига 5 триллион сўм қўшимча тушум кутилмоқда
Институт маълумотига кўра, бугунги кунда ҚҚСнинг самарадорлик коэффициенти 57 фоизни ташкил этади. 2027 йилда ҚҚСни қайтариш жараёнларини тўлиқ автоматлаштириш, рақамлаштириш ва рискка асосланган назорат тизимини кучайтириш орқали ушбу кўрсаткични 63 фоизга етказиш режалаштирилмоқда.
Ҳисоб-китобларга кўра, бу давлат бюджетига қўшимча 5 триллион сўм тушум олиб келиши мумкин.
Айрим соҳалар учун фойда солиғи 20 фоиздан 15 фоизга туширилиши мумкин
Ҳозирда банклар, мобил алоқа операторлари, полиэтилен гранула ишлаб чиқарувчилари ҳамда бозор ва савдо комплекслари фойда солиғини 20 фоизлик ставкада тўлайди. Институт халқаро тажрибани ўрганиш натижаларига таянган ҳолда, барча корхоналар учун ягона 15 фоизлик ставкани қўллашни таклиф қилмоқда. Бу қарор натижасида бюджет 859 миллиард сўм даромаддан воз кечиши мумкин.
Институт ушбу йўқотишни банкларнинг айрим комиссион хизматларини ҚҚСга тортиш орқали қоплаш мумкинлигини қайд этди. Жумладан, ҳисобварақларни юритиш, касса хизматлари, валюта айирбошлаш ва банк карталарига хизмат кўрсатиш каби хизматларни солиққа тортиш таклиф қилинмоқда.
Алкогол маҳсулотлари учун акциз оширилиши мумкин
Институт алкогол маҳсулотларига қўлланадиган акциз ставкасини 48 минг сўмдан 70 минг сўмга оширишни таклиф қилди. Бироқ, шу билан бирга ҚҚСдаги каби ҳисобга олиш механизмини жорий этиш ҳам тавсия этилди. Институтга кўра, ҳозирги тизимда маҳаллий ишлаб чиқарувчилар импортчиларга қараганда кўпроқ солиқ юкини кўтаради.
Янги механизм орқали этил спирти учун олдиндан тўланган акциз кейинчалик якуний акциздан чегириб ташланади. Натижада маҳаллий ишлаб чиқарувчиларнинг солиқ юки камайиши, импорт маҳсулотлари эса тўлиқ ставка бўйича солиққа тортилиши кўзда тутилмоқда.
Ижтимоий солиқ имтиёзи кутилган натижани бермаган
Институт умумий овқатланиш соҳаси мисолида ўтказилган таҳлиллар натижасига ҳам тўхталди. Қайд этилишича, ижтимоий солиқни 12 фоиздан 1 фоизга тушириш бўйича берилган имтиёзлардан корхоналарнинг атиги 30 фоизи фойдаланмоқда. Бундан ташқари, имтиёзларнинг қарийб 80 фоизи корхоналарнинг 10 фоизи ҳиссасига тўғри келмоқда. Институт фикрича, мазкур имтиёз расмий бандликни ошириш бўйича кутилган самарани бермаган.
Ўзини ўзи банд қилганлар ва ЯТТлар учун ягона ижтимоий тўлов таклиф қилинди
Институт якка тартибдаги тадбиркорлар ва ўзини ўзи банд қилган фуқаролар ўртасидаги катта тафовутни бартараф этишни ҳам таклиф этди. Бугунги кунда ЯТТлар ҳар ой бир БҲМ миқдорида ижтимоий бадал тўласа, ўзини ўзи банд қилганлар йилига бир марта БҲМ тўлаши мумкин.
Институт ҳар икки тоифа учун ягона ставкани жорий этиш ҳамда уни энг кам иш ҳақининг ижтимоий тўлов миқдорига тенглаштиришни таклиф қилмоқда.
2028 йилдан углерод солиғи жорий этилиши мумкин
Институт йирик саноат корхоналари учун углерод солиғини босқичма-босқич жорий этишни ҳам таклиф қилди.
Режага кўра, 2027 йил — тайёргарлик босқичи бўлиб, иссиқхона газлари инвентаризацияси ўтказилади, солиқ базаси ва ставкалари ишлаб чиқилади. 2028 йилдан углерод солиғини жорий этиб, 2029–2030 йилларда қамров ва ставкаларни босқичма-босқич кенгайтириш кўзда тутилган.
Муҳокамада хуфиёна иқтисодиёт бўйича эътироз билдирилди
Тадбир давомида солиқ маслаҳатчиси Мурод Муҳаммаджонов институт таклифларига муносабат билдириб, асосий эътибор солиқ ставкаларини ўзгартириш эмас, балки хуфиёна иқтисодиётни қисқартириш механизмларига қаратилиши кераклигини таъкидлади.
Унинг сўзларига кўра, айрим соҳаларда бизнеснинг 90 фоиздан ортиғи норасмий фаолият юритмоқда, бироқ тақдим этилган таклифларда уларни қонуний иқтисодиётга олиб кириш бўйича аниқ механизмлар етарли даражада акс этмаган.
Муҳаммаджонов солиқ юкини ошириш ёки имтиёзларни бекор қилишдан олдин тадбиркорларни “оққа чиқиш”га тўсқинлик қилаётган омилларни чуқур таҳлил қилиш зарурлигини билдирди.
