Текширувларга мораторий, иқтисодий амнистия ва ҳақлилик презумпцияси — экспертлар бизнесга берилган енгилликлар ҳақида
|21:0899214 мин
Кичик бизнесни текширишга 3 йиллик мораторий эълон қилинди. Тадбиркор ўз ташаббуси билан хусусий аудит ёллаганида, солиқ органи аудитор хулосасини тан олади. Иқтисодий амнистия доирасида солиқ қарзини пенясиз ёпиш имкони берилди. Тадбиркорнинг ҳақлилик презумпцияси эса давлат органлари билан муносабатларда бизнеснинг позициясини мустаҳкамлайди.
Солиқ маслаҳатчилари Мурод Муҳаммаджонов ва Нодирбек Хўжабеков Kun.uz билан суҳбатда давлат раҳбарининг тадбиркорлар билан учрашуви якунлари бўйича имзолаган фармондаги янгиликларга шарҳ берди.
Давлат ва бизнес муносабатларига янгича қараш
Мурод Муҳаммаджонов: 175-сонли президент фармонининг умумий фалсафаси ҳақида гапирадиган бўлсак, кўпчилик буни навбатдаги имтиёзлар серияси сифатида қабул қиляпти. Аслида бу – имтиёзлар серияси эмас, балки давлат билан бизнес ўртасидаги муносабатга янгича қараш шакллантирилмоқда, десак бўлади.
Фармонда тадбиркор хатосини ихтиёрий равишда тузатса, уни жазоламаслик ғояси бор. Агар қарор ижроси йўлга қўйиладиган бўлса, давлат билан бизнес ўртасидаги муносабатларда кескин ўзгариш бўлади.
Кичик бизнесни текширишга мораторий
Мурод Муҳаммаджонов: Бу фармондаги бандлардан бири кўпчилик учун ҳозир жуда катта янгилик бўлиб турибди. Бу – кичик бизнесни текширишга уч йиллик мораторий эълон қилиниши.
Эътибор бериш керак: мораторий ўрта ва йирик бизнесларга эмас, фақат кичик бизнесга тааллуқли. Бизда кичик бизнес деганда 10 миллиард сўмгача бўлган айланмага эга корхоналар назарда тутилади. Булар – якка тартибдаги тадбиркорлар, айланмадан олинадиган солиқда ишлайдиганлар ва умуман, қўшилган қиймат солиғига ўтган бўлса ҳам, айланмаси 10 миллиард сўмдан ошмаган тадбиркорлар.
Бу ерда “текширувлар” деганда айнан солиқ аудити назарда тутилмоқда. Камерал текширув бунга кирмайди. Камерал текширув бўлиши керак. Тадбиркорларга ҳам буни тушунтириш керак: “Бўлди, мени текширмас экан”, деб хоҳлаганча ишлаш мумкин дегани эмас. Фақат солиқ аудити ўтказилмайди, лекин камерал назорат сақланиб қолади.
Бундан ташқари, агар тадбиркор қўшилган қиймат солиғини қайтариб олмоқчи бўлса, албатта, ҚҚС доирасида текширув ўтказилади. Масалан, 10 млрд сўмлик товари бор. “Шундан 1,2 млрд сўм ҚҚСни қайтариб олмоқчиман” деса, солиқ органи тартиб бўйича бориб текшириши керак: ҳақиқатан ҳам шу 10 млрд сўмлик товар қолдиқда турибдими-йўқми? Шу 10 млрд сўмлик товар бўйича ҳисобланган ҚҚС тўғрими-йўқми — шулар текширилади. Буни назоратсиз қолдириб бўлмайди.
Мавзуга оид
Шунинг учун фармоннинг ўзида бу алоҳида ажратиб қўйиляпти. Камерал назоратдан ва ҚҚСни қайтариб олиш билан боғлиқ текширувлардан ташқари, бошқа текширувларга мораторий эълон қилиняпти. Бу “хоҳлаганча ишлаш мумкин” дегани эмас. Шунчаки, ишлашда анча енгиллик бериляпти. Доимий назоратда бўлмайсиз. Ўзингизни ўзингиз тўғрилашингизга имконият яратилади. Чунки кейинги бандларда ҳам бор: агар ўзингизни аудит қилдириб олсангиз, солиқ органи уни инобатга олади.
Айнан мана шу бандларнинг бир-бири билан боғланиши умумий, тизимли ёндашувни кўрсатади: “Сени мен текширмайман, камерал текширув доирасида назорат қилиб тураман. Хатонгни тўғриласанг, маълум муддат жарима ва пеня ҳам қўлламайман. Ўзингни ўзинг текширтирсанг, мен сени жавобгарликка тортмайман”.
Нодирбек Хўжабеков: Битта қўшимча қилмоқчи эдим. Ҳозир Мурод айтганидек, камерал солиқ текширувлари ҳам бундан мустасно дейилганда, айнан ҚҚСни қоплаш билан боғлиқ ҳолатда камерал солиқ текшируви ўтказилиши мумкинлиги назарда тутилмоқда.
Амалиётда қандай бўлади? Агар корхонада ҚҚС мавжуд бўлиб, уни қайтариш бўйича ариза бериладиган бўлса, шу ариза асосида камерал солиқ текшируви ташкил этилади. Ўша камерал солиқ текшируви буйруқсиз ўтказилади. Агар камерал солиқ текшируви жараёнида корхонада қолдиқ товарлар борлигини аниқлаш керак бўлса, сайёр солиқ текшируви ташкил этилади. Яъни ҳақиқатда ўша корхонада ўша товар борми-йўқми, шу нарса ўрганилади.
Чунки бизда ҚҚСни қоплаш ёки қайтариш – “омборимда товарим сотилмай турибди, ўша товарнинг ҚҚСини менга бериб тур, мен ундан фойдаланиб турай”, деган ҳолатга тўғри келади. Айнан шу товар ҳақиқатда омборида турибдими-йўқми, деган масалани ўрганиш учун сайёр солиқ текшируви ўтказилиши мумкин. Қолган барча текширувлар уч йиллик мораторийга киради, яъни солиқ аудити бундан мустасно.
Бундан ташқари, инсон соғлиғи билан боғлиқ ҳолатлар, жиноий иш доирасидаги, фуқаролар мурожаатлари асосидаги ва меҳнат қонунчилигига риоя этилишини ўрганиш билан боғлиқ текширувлар ҳамда корхонанинг ўзини тугатиши бўйича ўтказиладиган солиқ аудитлари ҳам бундан мустасно.
ҚҚСни қайтариш автоматлаштирилади
Мурод Муҳаммаджонов: Тўланган қўшилган қиймат солиғини қайтариш бўйича олдин ариза берилар эди. Фармон билан бу тартибни бекор қилиш, тўланган ҚҚСни автоматик равишда қайтариш кўзда тутилмоқда. Чунки ҳақиқатда бу нарса бўлиши ҳам керак. Ўзингиз тўлаган пул ортиқча бўлиб қоладиган бўлса, уни қайтариб олиш учун алоҳида ариза бериш шарт эмас. Фармон билан шу нарса кўзда тутилмоқда.
Табиийки, бунга мувофиқ равишда ҳали Солиқ кодексига ҳам тегишли ўзгартиришлар киритилиши керак. Ундан кейингина бу тартиб ишлайди. Бунга ҳам муддатлар белгиланган. Менимча, бу ноябргача амалга оширилиши белгиланган эди.
Яна бир нарсага аниқлик киритиб кетаман. Бу – рейтингга тааллуқли қисм эмас. Айнан тўланган ҚҚСни ариза бермасдан қайтариб олиш ҳақида гап кетяпти. Рейтингга тааллуқли қисми эса иқтисодий амнистиянинг бир қисмига боғлиқ. Агар қайта ҳисоб-китоб, яъни “перерасчёт” топширадиган бўлсангиз, ўзингизнинг хатоларингиз ва камчиликларингизни тўғрилаш мақсадида қайта ҳисоб-китобларни тақдим этсангиз, бу ҚҚСдан бўладими ёки фойда солиғиданми – фарқи йўқ, қайси солиқ бўйича бўлишидан қатъи назар, бундай қайта ҳисоб-китоблар тадбиркор рейтингига таъсир қилмаслиги фармоннинг ўзида алоҳида кўрсатилган.
Бу ерда ҳам давлат билан бизнес ўртасидаги муносабатни яхшилашга қаратилган ёндашув кўринади. Яъни “ўзинг хатоларингни тўғрилайман десанг, мен сенга индамай тураман”, деган муносабат шакллантирилмоқда.
Хусусий аудит текширувлари
2027 йилдан бошлаб ҳуқуқий эксперимент тариқасида ўрта ва йирик тадбиркорлик субъектлари хусусий аудиторларни жалб қилиши мумкин бўлади. Бунда улар хусусий аудиторларни жалб қилган ҳолда тўланиши керак бўлган солиқ ва йиғимларни тўғри ҳисоблаш ва тўлаш бўйича ташаббус тарзидаги аудитдан ўтказиши ҳамда аудит хулосасини солиқ органи томонидан тан олиш механизми жорий қилинади.
Мурод Муҳаммаджонов: Бу жуда катта енгиллик бўлади, агар ишлаб кетса. Сабаби, солиқ органи ўзининг битта функциясини бериб қўйяпти.
Яъни “агар сен ўз фаолиятингни мустақил текширтирсанг ва аниқланган камчиликларни 30 кун ичида ўзинг ихтиёрий равишда бартараф этсанг, мен сени жазоламайман”, деган ёндашув пайдо бўлмоқда. Бу ерда молиявий жарима қўлламаслик ҳолати ҳам бор.
Бу нимани беради? Ҳозир бизда шундай ҳолатлар ҳам бор: солиқ тўловчи “мени текшириб беринглар, солиқларни ўз вақтида тўлаяпманми-йўқми, билай, тинч юрай”, деб солиқ органига мурожаат қилади.
Энди тадбиркор бундай текширувни кутиб ўтирмайди. Ўзи мустақил аудиторлик ташкилотини танлайди. Аудит ташкилоти фаолиятини текшириб, унга хулоса беради.
Агар тадбиркор ўша хулосада кўрсатилган камчиликларни ўз ихтиёри билан бартараф этса ва хулосани солиқ органига тақдим этса, солиқ органи шу хулосани тан олиши керак. Яъни корхонада текширув ўтказилди, ундаги камчиликлар аниқланди, тадбиркор уларни 30 кун ичида бартараф этса, унга нисбатан молиявий жарима қўлланмайди.
Агар “аудитни ўтказган аудиторлик ташкилоти қандай жавобгар бўлади?” деган савол туғилса, фармонда бу ҳам ёзилган. Айнан аудит ўтказилган даврдаги қандайдир камчилик аниқланадиган бўлса, аудиторлик ташкилотининг жавобгарлиги белгиланган. Хусусий солиқ аудитини фақат реестрга киритилган аудиторлик корхоналари амалга ошириши мумкин бўлади.
Энди кейинги масалалар бор. Реестрга кирадиган аудиторлик ташкилотлари бўйича мезонлар очиқ бўлиши керак. Сиз айтаётган коррупция хавфи икки томонда бўлиши мумкин. Биттаси – солиқ тўловчининг ўзи, яъни тадбиркорнинг аудитор билан келишиб олишидаги коррупция. Иккинчиси – реестрга кириш жараёнидаги коррупция.
Шунинг учун бу ерда коррупция хавфининг олдини олиш учун аудиторнинг ўзига масъулият юклатилиши муҳим. Фармоннинг ўзида ҳам мажбурият аудиторнинг ўзида экани кўрсатилган. Агар хато қиладиган бўлса, жавобгарлик аудиторнинг ўзига тушади. Бу жуда катта риск.
Шунинг учун коррупцион ҳаракатларнинг олдини оладиган бандлардан бири сифатида аудиторнинг зиммасига масъулият юклатилганини кўрсатиш мумкин.
Кейинги масала – Солиқ қўмитасининг реестр юритиши. Қайси ташкилотлар, қандай мезонларга жавоб берувчи аудиторлик ташкилотлари бу рўйхатга кириши очиқ бўлса, бу ерда ҳам коррупция хавфи камаяди.
Яъни аудиторга қандай талаблар қўйилиши очиқ бўлса, коррупцион ҳолатларнинг олди олинади. Агар талаблар ёпиқ бўлса, албатта, хавф пайдо бўлиши мумкин. Лекин бу фармоннинг ўзи қарашларни анча кардинал ўзгартирмоқда.
Нодирбек Хўжабеков: Шу пайтгача корхона фаолияти бўйича аудиторлик ташкилотининг хулосаси инвесторга: “Мана шу корхонага пул тикишим мумкинми? Пул тиксам, пулимни чиқариб ола оламанми? Ёки шу фирмани сотиб олиш таклифи бўлса, сотиб олсам, қандай рискларим бор?” деган саволларга жавоб бериш учун қилинарди.
Солиқ аудити эса – тафтиш. Оддий тилда ревизия дейилади. Яъни бухгалтерия тўғри юритилганми ва шу орқали солиқ оқибатлари юзага келадими-йўқми, солиқлар тўланганми-йўқми – шулар текширилади. Фарқи шунда.
Мурод Муҳаммаджонов: Хусусий секторда аудит ўтказилганидан кейин солиқ органи текширмайди, деганда кўпчилик қандайдир енгилликни ҳис қилди.
Албатта, битта нарсани алоҳида таъкидлаб қўймоқчимиз: хусусий сектор ўтказадиган аудит сизни жавобгарликдан қутқаради дегани эмас.
Тадбиркорлар учун алоҳида таъкидлаймиз: бу шунчаки “ўзингизни ўзингиз текширтириб олинглар, давлат текширишидан олдин” деган механизм. У ҳеч қандай жавобгарликдан қутулиш ёки эртага солиқ назорати, давлат назоратидан қочиб қолиш механизми сифатида фойдаланилмаслиги керак.
Бу ерда бизнес ўзини ўзи текширтириб, камчилик аниқланганда уларни жазоланмасдан бартараф этиши, солиқ тўловлари ва умуман бухгалтерияни тўғри юритиш учун давлатга ёрдамчи сифатида хусусий секторнинг ролини ошириш ҳақида гап кетяпти.
Иқтисодий амнистия: асосий қарз тўланса, пеня ҳисобдан чиқарилади
Фармонга биноан, иқтисодий амнистия эълон қилингунгача юзага келган солиқ қарзи 2026 йил 31 декабрга қадар тўлиқ тўланганда, шу қарздорлик бўйича ҳисобланган пеня ҳисобдан чиқарилади ва улар билан боғлиқ ижро ишлари тугатилади.
Мурод Муҳаммаджонов: Иқтисодий амнистия дегани ҳеч қандай солиқ мажбуриятидан озод қилиш дегани эмас. Битта нарсани билиб олайлик, бу “солиқ қарзларимдан қутулдим” дегани эмас.
Иқтисодий амнистия нимага бериляпти? Йил охиригача давлат олдидаги солиқ қарзингни тўлаб қўйсанг, пеня ва айрим жарималардан озод бўласан. Айнан пенянинг ўзидан озод қилиш кўзда тутилади. Жарималар эса бошқа тартибда.
Жарималар икки баравар қисқартирилиши алоҳида банд билан айтиб ўтилмоқда. Улар бошқа мезонларга кўра ҳам икки баравар қисқариши мумкин эди. Ҳозир президент фармони билан тўлиқ ҳаммасини икки баравар қисқартириш кўзда тутилмоқда.
Иқтисодий амнистия мажбуриятдан эмас, жавобгарликдан озод қилади. Мажбурият – солиқнинг ўзи. Жавобгарлик чораси эса солиқни кеч тўлагани, вақтида тўламагани учун қўлланадиган пеня, яъни молиявий санкция.
Агар тадбиркор асосий қарзини 31 декабрга қадар тўлаб қўйса, унга ҳисобланган пеня тўлиқ ҳисобдан чиқарилади, дейиляпти.
Кўпчилик “пеня нима ҳам бўларди?” деб ўйлаши мумкин. Масалан, солиқ органи ҳисоблаганда 0,046 фоиз, тадбиркорнинг ўзи кеч тўлаётган бўлса, 0,033 фоиз пеня ҳисобланади.
Лекин тасаввур қилинг, 1 миллиард сўм қарз уч йилдан бери келаётган қарз бўлиб турибди ёки бир текширувдан кейин уч йиллик қарз ҳисобланиб, 1 миллиард сўм чиқди. 0,033 фоиздан ҳисоблаган тақдирда ҳам, бир йилига ўртача 16–17 фоизга айланиб кетади. Уч йиллик қарз бўлса, 50 фоизга яқинлашади. 16 фоиздан ҳисоблаганда ҳам 48–50 фоизга боради.
Демак, 1 миллиард сўмлик қарзингни асосий қарз сифатида тўлаб қўйсанг, уч йиллик қарз бўлиб осилиб келаётган бўлса, ўша қарийб 500 миллион сўмлик пенядан воз кечилади, деган ҳолат бу.
Иқтисодий амнистия, яна бир марта такрорлайман, мажбуриятдан эмас, жавобгарликдан озод қилади. Солиқнинг ўзини тўлаш керак.
Чунки иқтисодий амнистиянинг ўзи фақат солиқ қарзини тўлашга эмас, балки ўз ихтиёри билан камчиликларини аниқлаб, қайта ҳисоб-китобларни топшириб, қўшимча солиқ чиқадиган бўлса, уни ҳам ихтиёрий равишда тўлаб қўйган ҳолатга тааллуқли. Бундай ҳолатда ҳам пеня ҳисобланмайдиган тартиб жорий қилинмоқда.
Нодирбек Хўжабеков: Бу фақат кичик ва ўрта тадбиркорлик субъектларига белгиланган. Солиқ тури бу ерда кўрсатилмаган. Асосий мезон – кичик ва ўрта тадбиркорлик субъектлари. Улар ҳар қандай солиқ бўйича пеняга нисбатан, агар қарздорлик 2026 йил 31 декабрга қадар тўлаб қўйилса, пеня бекор қилинади.
Молиявий жарима эса фақат қатъий белгиланган солиқ тўловчиларида аниқланган камчиликлар бўйича қўлланган бўлса ва шу молиявий жариманинг тўланмаган қисми бўлса, кечирилади.
Масалан, қатъий белгиланган солиқ тўловчисига чек бермагани учун 5 миллион сўм жарима белгиланган. У 2 миллион сўмини тўлаган, 3 миллион сўми ҳали турибди. Шу 3 миллион сўмлик қисмигина бекор қилинади.
Бундан ташқари, 2026 йил 1 январ ҳолатига белгиланган муддатларда ҳисобот топширилмагани сабабли маъмурий жавобгарликка тортилган бўлса, шу маъмурий жавобгарликнинг ҳам тўланмаган қисми бекор қилинади.
