Чўлпонотада бўлиб ўтган учрашувлар Марказий Осиёда сўнгги йилларда шаклланаётган янги сиёсий муҳитнинг мантиқий давоми бўлди. Ўзбекистон ва Қирғизистоннинг иттифоқчи давлатлар мақомини олиши муносабатларни янги босқичга олиб чиқди. Таҳлилчиларга кўра, Марказий Осиё давлатлари ва Озарбойжон ўртасидаги мулоқотнинг тобора фаоллашаётгани минтақавий ҳамкорликнинг янги форматини шакллантиряпти.
— Қирғизистонда икки томонлама музокаралар ҳамда Марказий Осиё ва Озарбойжон етакчиларининг норасмий учрашуви қандай ўтди?
Камолиддин Раббимов: Қирғизистонда минтақа учун муҳим аҳамиятга эга учрашувлар бўлиб ўтди. Дастлаб Ўзбекистон ва Қирғизистон ўртасида икки томонлама музокаралар ўтказилди, иккинчи томондан эса Марказий Осиё давлатлари ҳамда Озарбойжон етакчиларининг норасмий учрашуви ташкил этилди.
Эътиборли жиҳати шундаки, Марказий Осиё ва Озарбойжон форматининг шаклланиши ўтган йилдан бошланди. Айнан ўша даврда Ўзбекистон президенти томонидан “Марказий Осиё ҳамжамияти” ғояси илгари сурилди. Шунингдек, Озарбойжон Марказий Осиё давлатлари маслаҳатлашув форматига расман қўшилди ва натижада “Марказий Осиё + Озарбойжон” мулоқот майдони юзага келди.
Бу сафарги учрашувнинг энг муҳим натижаси шундаки, Ўзбекистон ва Қирғизистон иттифоқчи давлатлар мақомига кўтарилди. Шу тариқа, Қирғизистон Ўзбекистоннинг бешинчи иттифоқчи давлатига айланди.
Бу жараён Ўзбекистон ташқи сиёсатидаги муҳим эволюцияни кўрсатади. Ислом Каримов даврида Ўзбекистон фақат битта давлат – Россия билан иттифоқчилик муносабатларини ўрнатган эди. Ушбу келишув 2005 йилда, мураккаб ички ва халқаро вазият фонида шаклланган бўлиб, ўша даврдаги геосиёсий босимларни юмшатишга қаратилган эди. Шундан кейин Каримов бошқа давлатлар билан иттифоқчилик муносабатларига киришгани йўқ Ҳозирги босқичда эса мутлақо бошқа ёндашув кузатилмоқда.
2022 йил декабр ойида Қозоғистон, 2024 йилда Тожикистон ва Озарбойжон билан, эндиликда эса Қирғизистон билан иттифоқчилик муносабатлари ўрнатилди. Бу Ўзбекистоннинг минтақавий интеграцияни ташқи сиёсатининг устувор йўналишларидан бирига айлантираётганини англатади. Географик нуқтайи назардан ҳам бу муҳим жараён. Ўзбекистон Марказий Осиёдаги барча давлатлар, шунингдек, Афғонистон билан чегарадош. Бугунги кунга келиб, қўшни давлатлардан фақат Туркманистон ва Афғонистон билан иттифоқчилик муносабатлари мавжуд эмас.
Туркманистоннинг позицияси тушунарли. Мамлакат ташқи сиёсатининг асосий тамойили доимий бетарафлик ҳисобланади. Шу сабабли Ашхобод минтақавий интеграция ташаббусларида эҳтиёткорлик билан қатнашади ва сиёсий мажбуриятларни кучайтирадиган форматлардан четда туришга ҳаракат қилади. Қирғизистондаги учрашувларнинг айрим босқичларида Туркманистон вакилларининг иштирок этмагани ҳам айнан шу сиёсат билан изоҳланади.
Иттифоқчилик муносабатлари давлатлар ўртасидаги ҳамкорликнинг энг юқори даражаси ҳисобланади. Унинг мазмуни имзоланган ҳужжатлар ва томонларнинг сиёсий иродаси билан белгиланади. Бундай муносабатлар юқори даражадаги ишончни, мунтазам сиёсий мулоқотни ва юзага келиши мумкин бўлган келишмовчиликларни тезкор ҳамда тинч йўл билан ҳал этиш мажбуриятини англатади. Яъни иттифоқчилик нафақат ҳуқуқ, балки ўзаро масъулият ҳамдир.
Агар бугунги вазиятни 2010 йиллар билан қиёсласак, ўзгаришлар ниҳоятда катта эканини кўрамиз. Ўша даврда чегаралар ёпиқ, ўзаро қатнов мураккаб эди. Бугун эса фуқаролар ID-карта орқали Қирғизистонга бемалол бориши мумкин. Бу эса икки давлат ўртасидаги ишонч ва яқинлашув мутлақо янги босқичга кўтарилганидан далолат беради.
Умуман олганда, Қирғизистон билан иттифоқчилик муносабатларининг ўрнатилиши Ўзбекистоннинг Марказий Осиёда алянслар ва стратегик шерикликлар орқали янги геосиёсий ёндашувни шакллантираётганини кўрсатади. Бу – минтақа давлатларининг ўзаро бирдамлигини мустаҳкамлаш, ташқи геосиёсий босим ва таҳдидларга нисбатан янада уйғун позицияни шакллантириш йўлидаги муҳим қадамлардан бири.
Анвар Йўлдошев: Ўзбекистон ва Қирғизистон ўртасидаги чегара ўтиш пунктлари сони аввалги 15 тадан 30 тага етказиладиган бўлди. Таъкидлаш керакки, иттифоқчилик муносабатларининг ҳақиқий самараси нафақат расмий ҳужжатлар ёки сиёсий баёнотларда, балки оддий фуқаролар ҳаётида ҳам яққол намоён бўлиши керак. Одамлар чегарадан эркинроқ ўтиши, ўзаро қатнов, савдо, туризм ва иқтисодий алоқалар сезиларли даражада фаоллашиши лозим. Агар бу ўзгаришларни аҳоли кундалик ҳаётида ҳис қилмаса, энг йирик сиёсий келишувлар ҳам кутилган натижани бермайди.
Менинг фикримча, айнан шу босқичдан бошлаб фуқаролар иттифоқчиликнинг амалий самарасини тобора кўпроқ ҳис қила бошлайди. Хусусан, Қирғизистон Марказий Осиёнинг энг жозибадор сайёҳлик йўналишларидан бири сифатида кўпинча “Марказий Осиё Швейцарияси” деб аталади. Илгари у ерга бориш айрим бюрократик ва ташкилий чекловлар сабаб мураккаброқ эди. Эндиликда эса чегараларнинг янада очиқлашуви ва ўтиш тартиб-таомилларининг соддалашуви туфайли икки мамлакат фуқароларининг ўзаро қатнови анча қулайлашиши кутилмоқда.
Суҳбатни YouTube'даги “Geosiyosatkunuz” каналида тўлиқ томоша қилишингиз мумкин.
