Путиннинг ошпази Пригожин уруш даврида Россиядаги энг машҳур одамга айланди. Унинг уруш тарафдорлари орасидаги машҳурлигига ҳар қандай ҳарбий қўмондон, ҳатто президент Путин ҳавас қилса ҳам арзирди. Ахир Пригожин хусусий армияси билан бутун бошли шаҳарни эгаллаб олганда уни кўчаларда олқиш билан кутиб олишди. «Вагнер» асосчиси бемалол Герасимов ва Шойгу урушни бошқарган штабга бостириб бориб, генералларга буйруқ берган, бунинг барчасини видеога олиб кўрсатганди.
«Адолат марши» деб аталган бу юриш «Вагнер» жангчилари Москвага яқинлашганда тўхтаган ва Александр Лукашенко воситачилигидаги музокараларда Пригожин ўз армиясини Беларусга олиб чиқишга рози бўлганди. Охир-оқибат Путинга қарши кўтарилган исён Пригожин учун аянчли тугади ва уруш давридаги Россиянинг энг машҳур инсони сирли тарзда ғойиб бўлди.
Ҳалокат
2023 йил 23 август тунда Embraer Lagacy 600 хусусий самолёти Твер области Бологов райони Куженкино қишлоғи яқинида қулаб тушади. Бортдаги ўн кишининг ҳаммаси ўлади. Ҳалок бўлганлар «Вагнер» асосчиси Евгений Пригожин, ҳарбий номи «Вагнер» бўлган қўмондон Дмитрий Уткин (гуруҳ номи унинг чақирув номидан олинган), Пригожиннинг ёрдамчиси Валерий Чкалов, гуруҳга алоқадор Сергей Пропустин, Евгений Макарян, Александр Тотмин, Николай Матусеев ва уч нафар экипаж аъзоси эди.
Ҳалокат содир бўлганидан сўнг самолётда Пригожин бўлганми-йўқми деган савол кун тартибига чиқди. Росавиация тадбиркор самолётда бўлганини тасдиқлайди. Турли манбалар Пригожин аввал ҳам шу самолётдан фойдаланиб келганини ёзиб чиқди. Самолёт Москвадан Петербургга учаётган бўлган.
Путиннинг реакцияси
Пригожиннинг самолёти ҳалокатга учраганидан бироз ўтиб Путин Курск жангининг 80 йиллигига бағишланган байрам тадбирига ташриф буюради. Маросим жонли тарзда эфирга узатилади ва Путин Россия қаҳрамони унвонини олган ҳарбийларни мукофотлайди.
Путин Пригожиннинг ўлими ҳақида илк марта ҳалокатдан бир ой ўтиб, Кремлда «ДХР» раҳбари Денис Пушилин билан учрашув чоғида гапиради. Қурбонлар орасида Россиянинг Украинага қарши урушида «улкан ҳисса қўшган» хусусий ҳарбий компания ходимлари ҳам бўлганини эътироф этиб, Пригожин «керакли натижага эришадиган, мураккаб тақдирли инсон бўлганини» айтганди.
«Пригожинни 90-йиллардан бери биламан. У мураккаб тақдирли инсон эди, ҳаётда жиддий хатолари ҳам бўлди. Керакли натижаларга ҳам эришди, умумий иш учун ҳам. У истеъдодли инсон ва тадбиркор эди», деганди Путин.
Самолётни уриб туширишганми?
Пригожин ўлимидан сўнг у кетаётган самолёт қандай ҳалокатга учрагани асосий муҳокама мавзусига айланди. Гувоҳлар самолёт ҳавода портлаганини кўрган. «Вагнер»га яқин бўлган Grey Zone Telegram-канали Пригожиннинг самолёти ҳаво ҳужумидан мудофаа тизими орқали уриб туширилган деб ёзади.
Mash Telegram-канали манбаси эса самолёт қулашидан олдин гувоҳлар икки марта кучли шовқин эшитганини айтган. Бу самолётга ташқаридан зарба берилганига ишора эди. Одатда нишонни уриб тушириш учун унга қарши иккита ракета учирилади. Ҳалокат жойидан олинган видеоларда самолёт қулаётганида бир қаноти йўқлигини кўриш мумкин, шунингдек, унинг стабилизатори ҳам ажралиб кетган. Бошқа бир версияга кўра, бортдаги теракт самолёт ҳалокатига сабаб бўлган.
Терговчилар учувчининг хатоси, техник носозлик ва ташқи таъсир каби барча эҳтимолий версияларни кўриб чиқаётгани ҳақида айтади. FlightRadar маълумотига кўра, самолёт кўтарилиш вақтида радарлардан ғойиб бўлган. Пилотлар эса диспетчерларга ноодатий ҳолат ҳақида хабар бермаган.
Ҳарбий эксперт Юрий Фёдоров самолётнинг қулаш траекторияси (бу лаҳзалар гувоҳлар томонидан олинган видеоларда акс этган) бортда портлаш бўлганига мос келишини айтади. У самолётга зенит ракетаси билан зарба берилгани ҳақидаги версияга шубҳа билдирган ва роликларда ракета излари йўқлигига эътибор қаратган.
АҚШ разведкаси сунъий йўлдошлари самолёт қулаган ҳудудга яқин жойда ракета учирилганини қайд этмаган. Шунингдек, улар Пригожин ўтирган самолёт ер-ҳаво типидаги ракета билан уриб туширилгани ҳақида ҳам далилларга эга бўлмаган. Шундан келиб чиқиб америкаликлар Пригожин самолётига бомба ўрнатилган деган хулосага келган.
Америкалик ва европалик расмий шахслар The New York Times нашрига анонимлик шарти билан, ичида Пригожин бўлган самолётни йўқ қилишга Владимир Путин буйруқ бергани ҳақидаги фикрини айтган.
Шунингдек, Пригожинни ўлдириш ташаббуси Сергей Шойгу ва Валерий Герасимовдан чиққани ҳақида ҳам тахминлар бор. Чунки Пригожин Шойгу ва Герасимовни кўп марта оммавий ҳақоратлаб чиққанди.
WSJ ўз манбасига асосланиб Пригожин Хавфсизлик кенгашининг ўша вақтдаги бош котиби Николай Патрушевнинг шахсан топшириғи бўйича ўлдирилганини ёзганди. Газетанинг қайд этишича, Путин бунга эътироз билдирмаган. Кремлдагилар эса бу мақолани «сариқ нашр ғийбати» деб атайди.
Бир неча марта «ўлган» Пригожин
Пригожин аввал ҳам икки марта «ҳалок бўлганди». Жумладан, 2019 йил унинг Конгода ўлгани ҳақида хабар тарқалади. Ўшанда Пригожин ўтирган Ан-27 ҳарбий юк самолёти қулаб тушиб, тадбиркор ҳалок бўлгани ҳақида ёзишганди. Бироқ бу хабар ўз тасдиғини топмайди.
Пригожиннинг ўлими ҳақидаги яна бир хабар 2022 йилда чиқади. Ўша йили августда Украина қуролли кучлари «Вагнер»нинг Луҳанскдаги штабига ракета зарбаси берган, жуда кўп гуруҳ жангчилари ҳалок бўлганди. Ракета зарбаси берилган пайтда штабда Пригожин ҳам бўлгани, оқибатда у ҳам вафот этгани айтилган хабарлар тарқалади. Бироқ кўп ўтмай Пригожиннинг ўзи бу хабарни рад этиб чиқади. Бу икки «ўлим хабари» Пригожиннинг қиёфадошлари бўлгани ҳақида миш-мишларни яна кўпайтирганди.
