Ўнлаб етакчилар чиқиш қилган биринчи кун нутқларида Ғазо ва босиб олинган Ғарбий Соҳил энг кўп тилга олинган мавзулардан бири бўлди.
Франция президенти Эммануэл Макрон / Фото: ReutersФранция президенти Эммануэл Макрон / Фото: Reuters
22 сентябр куни АҚШнинг Нью-Йорк шаҳрида БМТ Бош Ассамблеяси 81-сессиясининг юқори даражадаги умумий мунозаралари бошланди. Бу ҳар йили дунё етакчилари БМТ минбаридан ўз давлатларининг устувор йўналишларини баён қиладиган асосий тадбирдир.
Ўнлаб етакчилар чиқиш қилган биринчи кун нутқларида Ғазо ва босиб олинган Ғарбий Соҳил энг кўп тилга олинган мавзулардан бири бўлди. Иордания, Туркия, Бразилия ва Қатар етакчилари бу ҳудудлардаги Исроилнинг ҳаракатларини танқид қилди. Франция етакчиси Ғазодаги вазиятни "барча учун шармандали ҳолат", деб атади. БМТ бош котиби ва бошқа расмийлари ҳам Исроилнинг ҳаракатларини қоралади. Трамп эса тахминан 38 дақиқалик нутқида Исроилни фақат бир марта тилга олди.
БМТ Бош котиби
БМТ бош котиби сифатида Бош ассамблеяда охирги марта нутқ қилаётган Антонио Гутерриш Яқин Шарқдаги можаролар занжирсимон авж олаётганини айтди. Унинг сўзларига кўра, «ўт очишни тўхтатиш» деб аталган келишувлар баҳосини тинч аҳоли тўлашда давом этмоқда. У етакчиларни жангларни тўхтатишга ва ҳуманитар ёрдамни ўтказишга чақирди.
БМТ расмийси, 2023 йилдаги Ҳамас ҳужумини «жирканч террор» деб атади ва шундан кейин Ғазодаги фаластинликларга қарши кенг кўламли ҳужум бошланганини айтди.
Антонио Гутерриш / Фото: New York Times
«Ғазодаги [ҳолат] – Бош котиблик йилларимда кўрмагам даражадаги қирғин ва вайронагарчилик. …Ғарбий Соҳилда Исроил томонидан зўравонлик, кўчириш ва манзилгоҳлар кенгайиши эса «тинчлик йўлини булдозердек эзиб, этник тозалаш хавфини юзага чиқармоқда», деди Гутерриш.
Шунингдек, Гутерриш Халқаро суднинг геноцид конвенцияси бўйича ишдаги мажбурий вақтинчалик чораларини эслатди ва барча томонларни суд қарорларига бўйсунишга чақирди. Бу қарорларда Исроилга Ғазода геноцид ҳаракатларининг олдини олиш, геноцидга очиқ даъватларни жазолаш, ҳуманитар ёрдамни тўсиқсиз ўтказиш ва далилларни сақлаш буюрилган.
АҚШ
АҚШ президенти Доналд Трамп Ғазодаги урушни тугатганини таъкидлаб, фақат бир марта - 7 октабрдаги ҳужумининг уч йиллигини эслаганда Исроил ҳақида гапирди.
Мавзуга оид
Трамп Ғазони тиклаш учун ўзи тузган Тинчлик кенгашига ҳисса қўшган давлатларга миннатдорчилик билдирди. Лекин бу сулҳга амал қилмаётган Исроилни тилга олмади.
Доналд Трамп / Фото: Reuters
«Бир йил олдин Ғазодаги уруш ҳали ҳам шафқатсизларча давом этаётган эди. …Биз Ғазодаги урушни тугатдик ва сон-саноқсиз минглаб одамларнинг ҳаётини сақлаб қолдик», деди Трамп. Шунингдек, Трамп 7 октябрдаги Ҳамас ҳужумларини «Эрон молиялаштирган террорчилар иши» деб атади.
Президент Ражаб Тоййиб Эрдўған Фаластин масаласини нутқининг марказига қўйди. У Маҳмуд Аббос иккинчи йил кетма-кет Бош ассамблеясига кела олмаганини айтиб, Туркия БМТ минбаридан Фаластин халқининг овози бўлишда давом этишини ваъда қилди. У ўз нутқида Фаластинни ҳали тан олмаган давлатларни буни қилишга чақирди.
«Ғазо дунёдаги энг катта болалар қабристони бўлишдан ташқари, болалар ампутацияси даражаси энг юқори ҳудудга айланган», деди Эрдўған. Сўнгги уч йилда Исроил ҳужумларида қарийб 74 минг киши ҳалок бўлган. Ғазо аҳолиси ҳамон вайроналар остидан яқинларининг жасадларини қидириб чиқармоқда.
Ражаб Тоййиб Эрдўған / Фото: Reuters
Эрдўған Ғазони «замонамизнинг энг шармандали концлагери» деб атади. Унинг айтишича, Ҳамас ва Фаластиндаги бошқа гуруҳлар сулҳ режасининг иккинчи босқичини қабул қилган бўлса-да, Исроил Ғазодаги ҳужумларини тўхтатмаяпти.
Эрдўған 2025 йил октябрь ойидаги сулҳдан кейин Исроил томонидан ўлдирилган фаластинликлар сони 1500 дан ошганини эслатди ва «биз ўлдиришга тўймайдиган геноцидчи тафаккурга дуч келяпмиз», деди.
Шунингдек, Эрдўған Ғазони тиклашни зудлик билан бошлаш муҳимлигини таъкидлади. У 1967 йилдаги чегаралар асосида, пойтахти Шарқий Қуддус бўлган мустақил Фаластин давлатини қўллаб-қувватлашини такрорлади.
Қатар
Қатар амири шайх Тамим Ол Соний ҳам БМТдаги чиқишида Исроилни Ғарбий Соҳил ва Ғазодаги тажовузи учун танқид қилди. «Ғазода содир бўлган воқеалар – тўлиқ маънодаги геноцид ва бутун инсоният виждонидаги шармандалик доғи», деди у.
Фаластиндаги гуруҳлар келишувда назарда тутилган қуролларни йиғиш тартибига рози бўлса, Исроил ҳам ўз мажбуриятларини тўлиқ бажариши керак. Булар: «операцияларни бутунлай тўхтатиш, сектордан чиқиш, блокадани олиб ташлаш ва ҳуманитар ёрдамни шартсиз етказиш», деди амир.
Шайх Тамим Ол Соний / Фото: Қатар амирлиги девони
Шайх Тамимнинг айтишича, Исроил раҳбарлари энди аҳолини кўчиришни «энг мақбул ечим» деб очиқ эълон қила бошлаган. Дунё жамоатчилигининг норозилигига жавобан эса улар антисемитизм айбловлари ва фитна назарияларига мурожаат қилмоқда.
«Фаластин эътибордан четда қолар экан, адолатли халқаро тартиб ҳақида гапириб бўлмайди», деди Қатар амири. Унинг фикрича, Исроилни чеклаш – халқаро ҳамжамиятнинг қонун устуворлигига жиддийлигининг ҳақиқий синовидир: қонун ҳаммага бирдек қўлланиши керак, акс ҳолда у ўз маъносини йўқотади.
Франция
Франция президенти Эммануэл Макрон бир йил олдин шу залда ўнга яқин давлат Фаластинни тан олганини эслатди. У бу қадамни «шунчаки қоғоздаги тан олиш», деб масхара қилаётганлар ҳам борлигини айтди.
«Агар Ғазо масаласида ҳаракатсиз қолсак, бизнинг ишончлилигимиз қандай баҳоланади? Баъзилар тинчликка эришилди, деб даъво қилмоқда. Аммо бу инсонпарварлик ёрдамларини етказиб беришга бир сония ҳам йўл очгани йўқ. Барчамизни шарманда қиладиган бу манзарани томоша қилиб тураверишимиз керакми? Ҳеч қачон!», деди у.
Макрон бу сўзларни айтаётганда минбарни мушти билан урди. Reutersʼнинг ёзишича, унинг нутқи – Трампнинг Ғазо бўйича тинчлик режасини дипломатик ғалаба сифатида тақдим этишига жавоб бўлган.
Макрон Ғарбий Соҳилда ҳар куни ҳуқуқбузарликлар содир этилаётганини айтиб, Ҳамас у ерда «ҳеч қачон авж олмагани»ни таъкидлади.
«Бу нарса – Фаластин халқининг яшаш ҳуқуқига асосланган лойиҳани кундан-кунга имконсиз қилмоқда. …Исроил хавфсизлиги барча қўшниларининг суверенитетини бузишга боғлиқ, деб ҳисоблайдиганлар эса ҳалокатли хатога йўл қўймоқда», деди у. Франция бу борада миллий санкциялар жорий этган ва ноқонуний яҳудий манзилгоҳлари маҳсулотларини тақиқлаш жараёнини бошлаган.
Бразилия
БМТ тадбирида одатда биринчи чиқиш қиладиган Бразилия президенти Лула да Силва ҳам Ғазодаги ҳаракатларни геноцид деб атади. Шунингдек, Лула ўзи танқид қилган ҳукумат раҳбарлари орасида номи айтилган ягона шахс ҳам Исроил бош вазири бўлди: «Нетаняҳу ҳукумати Ғазода аёллар ва болаларга қарши содир этган геноцид» дея тарифлади Лула.
Лула да Силва чиқиши / Фото: AP
Лула Ҳамас ҳужуми қурбони бўлган Исроил тинч аҳолисини ҳам тилга олди. Унинг сўзларига кўра, Халқаро жиноят судини таъқиб қилиш жиноятларнинг жазосиз қолишига йўл очади.
Бразилия президенти, шунингдек Ғарбий Соҳилдаги ноқонуний манзилгоҳлар икки давлат ечимини «тобора камроқ ҳаётий қилаётганини» айтди.
Иордания
Иордания қироли Абдуллоҳ II халқаро ҳамжамият Фаластин–Исроил можаросини ҳал қилиш ўрнига уни шунчаки бошқаришни танлаганини айтди. Қиролнинг сўзларига кўра, «ўт очишни тўхтатиш» деб аталган даврнинг дастлабки 300 кунида камида 300 фаластинлик бола ҳалок бўлган.
Шунингдек, у Трамп тинчлик учун кўп ҳаракат қилганини, бироқ Исроил ҳукумати шартларни ўзгартириб турганини айтган.
«Исроил ҳукумати шартларни ўзгартириб турибди, ҳужумларини ва фуқаролик инфратузилмасини вайрон қилишни давом эттирмоқда. Чиқиб кетишдан бош тортмоқда ва фаластинликларни Ғазо ҳудудининг учдан бирига сиқиб қўймоқда», деди қирол.
Қирол Абдуллоҳ II / Фото: Reuters
Абдуллоҳ II Исроилнинг Ғарбий Соҳилдаги сиёсатини – мажбурий кўчириш, деб баҳолади. У Ғазо билан Ғарбий Соҳилни алоҳида масалалар деб қарашдан воз кечишга чақирди. «Ғазо ва Ғарбий Соҳил – Исроил стратегиясининг айни бир, аммо икки фронтидир», деди у.
Унинг фикрича, тинчликка тўсиқ бўлаётган нарса – шерик йўқлиги эмас, балки «Араб тинчлик ташаббусини» қабул қилишга тайёр Исроил ҳукуматининг йўқлигидир. Қирол - Иордания Қуддусдаги мусулмон ва насронийлар учун муқаддас жойлар мақомини ҳимоя қилишда давом этишини ҳам айтди.
Исроилнинг муносабати
БМТ тадбири бошланган куни Исроил бош вазири идораси ижтимоий тармоқдаги саҳифасига видео жойлади. Унда Исроилнинг Ғазодаги уруш жиноятларини танқид қилаётган етакчилар тўтиқушга ўхшатилган.
Исроил томони видеода «ёлғонни такрорлаш уни ҳақиқатга айлантирмайди», деган даъвони илгари сурган. Нетаняҳу ҳукумати Ғазодаги геноцид содир этгани ҳақидаги даъволарни рад қилиб келади.
Денни Данон / Фото: Reuters
Бош ассамблея мажлисларида эса Исроил ҳукумати ва унинг БМТдаги элчиси деярли ҳар бир танқидга ўз муносабатини билдириб турди.
Дастлаб Исроилнинг БМТдаги элчиси Денни Данон Антонио Гутерришни – «ўз идорасини Исроилга ҳужум қуролига айлантиришда» айблади. У Бош котиб нутқини «БМТ байроғи остидаги антиисроил пропагандаси» деб атади.
Шунингдек, Данон Макроннинг Ҳамас ҳақидаги гапини ҳам «бемаънилик» деб атади. У икки кун олдин Ғарбий Соҳилда Франция фуқароси ўлдирилганини эслатиб, Макронга «Исроилга сабоқ беришдан олдин уй вазифангизни бажаринг», деди. Исроил раҳбарлари ҳам Макроннинг Ғарбий Соҳил ҳақидаги даъволарини рад этиб, уни ёлғон гапиришда айблади.
Фото: New York Times
24 сентябрь куни Исроил бош вазири Бинямин Нетаняҳу БМТ минбарида сўзга чиқиши кутилмоқда. Шунингдек, ўша куни Фаластин раҳбари Маҳмуд Аббос ҳам делегатларга видео орқали мурожаат қилади.
