Марс атрофида айланаётган Европанинг Trace Gas Orbiter сунъий йўлдоши бортидаги Россиянинг ACS спектрометрик мажмуаси Қизил сайёрадаги тоғлардан бири устида ҳозирги вулқон фаолиятига ишора қилувчи газни аниқлади. Бунгача ядронинг совиши ва бошқа геологик жараёнлар туфайли у ерда вулқон фаолияти мавжуд эмас, деб ҳисобланарди.
Ерда магма мунтазам равишда ер пўсти орқали юқорига кўтарилиб, вулқон отилишларини келтириб чиқаради. Бу жараён вулканизм деб аталади. Бироқ яқин вақтгача бошқа сайёралардаги фаол вулканизм масаласига — табиий йўлдошларни ҳисобга олмаганда — аниқ жавоб йўқ эди. Кўплаб олимлар Марс, Ой ёки ҳатто Венерадаги нисбатан кичик ядронинг тез совиши магманинг юқорига кўтарилишини тўхтатиши керак эди, деб таъкидлаган.
Бундан беш йил аввал Марснинг Европа сунъий йўлдоши TGO (Trace Gas Orbiter) бортидаги Россиянинг ACS асбоби маҳаллий атмосферада оз миқдорда водород хлорид (HCl) газини қайд этган эди. Ушбу асбоб билан ишлаётган Россия Фанлар академиясининг Космик тадқиқотлар институти (ИКИ РАН) олимлари Қуёшдан тўртинчи сайёрада бу газ қандай йўллар билан ҳосил бўлиши мумкинлигини текшира бошлади.
Вақт ўтиши билан газнинг сезиларли миқдори Алба тоғи устида, айниқса, атмосферанинг қуйи қатламларида пайдо бўлиши маълум бўлди. Бу Марсдаги майдони энг катта вулқон бўлиб, ўлчамлари 1 350 × 1 130 километрни ташкил этади. Лава майдонлари билан бирга олганда у Жазоирдан ҳам катта, гарчи вулқоннинг баландлиги атиги 6 800 метр бўлса-да.
Энди Science Advances журналида ACS натижалари таҳлилига бағишланган мақола эълон қилинди. Муаллифлар шимолий яримшарда водород хлорид концентрацияси юқори бўлган ҳудудларни ўша жойларнинг юқори аниқликдаги тасвирлари билан солиштирди. Маълум бўлишича, у ерларда ранги билан ажралиб турадиган, узунлиги юзлаб метргача, кенглиги эса ўнлаб сантиметрга етадиган ёриқлар бор.
Бундай ёриқларнинг худди ўзи Ерда ҳам бор. Масалан, улар Камчатка вулқонлари ёнбағирларида учрайди. Ёриқлардан чиқаётган вулқон газлари уларнинг четлари билан ўзаро таъсирлашиб, ўзига хос ранг ҳосил қилади.
Шу билан бирга, тадқиқот лава сиртга чиқаётганини ёки ундан фақат газлар ажралиб чиқаётганини аниқлаш имконини бермайди. Агар иккинчи ҳолат тўғри бўлса, илмий жиҳатдан бу интрузив магматизм ҳисобланади. Вулканизм деб эса магма охир-оқибат сиртга оқиб чиқадиган эффузив магматизмга айтилади. Ҳозирги кузатув воситалари билан Марсда бу икки жараённи ишончли фарқлаш ниҳоятда қийин.
Муаллифлар кузатув натижаларини вулқон жараёнларисиз ҳам тушунтиришга уринди, аммо бунинг уддасидан чиқа олмади. Барча ҳисоб-китоблар Алба тоғи ҳудудида вулқон газлари сизиб чиқаётганини кўрсатди.
