Xalqaro hamkorlik - taraqqiyotning muhim omili

Özbekistonning xalqaro hamjamiyatga integratsiyalaşuvi jamiyat hayotining barça jabhasida tizimli, izçil va bosqiçma-bosqiç amalga oşirilgan islohotlar bilan uyğun tarzda aholining siyosiy-huquqiy madaniyati, ijtimoiy tafakkuri yuksalgan -şaroitda keçdi. Natijada Özbekiston demokratik huquqiy davlat va oçiq fuqarolik jamiyati tamoyillariga asoslangan mustaqil davlatçilik modelini yaratdi.

Özbekiston Respublikasi Birinçi Prezidenti Islom Karimov tomonidan 2010 yil -noyabr oyida ilgari surilgan hamda parlament tomonidan qabul qilingan Mamlakatimizda demokratik islohotlarni yanada çuqurlaştiriş va fuqarolik jamiyatini rivojlantiriş konsepsiyasi yurtimizning mustaqil taraqqiyot yöliga sodiqligining yorqin ifodasi, davlat va jamiyat hayotini eng yuqori demokratik talablar asosida yangilaşning öziga xos strategiyasi böldi.

— Ma'lumki, Kontseptsiyada mamlakatimizda saylov qonunçiligini rivojlantirişga alohida e'tibor qaratilgan. Unda belgilab berilgan vazifalar xalqaro hamkorlikni mustahkamlaşga qanday xizmat qilmoqda?

— Kontseptsiyada milliy saylov tizimini modernizatsiya qiliş demokratik islohotlarni yanada çuqurlaştiriş va oçiq fuqarolik jamiyatini rivojlantirişning tarkibiy qismi sifatida alohida yönaliş etib belgilangan. Şu örinda jamiyat va davlat hayotining barça jabhasini çuqur hamda har tomonlama isloh qiliş va taraqqiy topgan demokratik davlatlarning tajribasini örganişga ustuvor ahamiyat qaratilganini ta'kidlaş zarur. Çunonçi, sönggi olti yil davomida Kontseptsiyada belgilangan vazifalar ijrosini ta'minlaş maqsadida yurtimizda va xorijda 160 ga yaqin yirik xalqaro tadbirlar, şu jumladan, 43 ta xalqaro anjuman, 33 ta seminar, 81 davra suhbati ötkazildi. Uşbu tadbirlarga 700 nafardan ziyod xalqaro ekspertlar jalb qilindi. Ular dunyoning 47 mamlakati vakillari bölib, 130 ta nufuzli xorijiy tadqiqot markazlarida faoliyat yuritadi. Bundan taşqari, yurtimizdagi 20 ta ilmiy-tadqiqot markazining ikki ming nafardan ortiq vakillari mazkur anjumanlarda qatnaşdi.

Bu sa'y-harakatlar dunyoning yuzdan ziyod yetakçi ilmiy-tadqiqot hamda ta'lim muassasalari bilan özaro manfaatli va amaliy hamkorlik aloqalarini mustahkamlaş imkonini berdi. Germaniya, Frantsiya, Italiya, Belgiya, Buyuk Britaniya, Ispaniya, AQŞ, Yaponiya, Janubiy Koreya, Hindiston, Xitoy, Isroil, Rossiya hamda Şarqiy Yevropa va Osiyo-Tinç okeani mintaqasi mamlakatlarining ijtimoiy-siyosiy hamda ilmiy markaz-lari şular jumlasidandir. Şuningdek, BMT, YeXHT, MDH, Milliy demokratiya instituti (AQŞ), Germaniyaning F. Ebert va K. Adenauer jamğarmalari, Butunjahon saylov organlari assotsiatsiyasi, Demokratiya va saylovlarni taşkil qiliş xalqaro instituti hamda boşqa xalqaro taşkilotlar va fondlar bilan ham samarali hamkorlik olib borilmoqda.

Bunday xalqaro forum hamda amaliy hamkorlik aloqalari natijalari “Davlat hokimiyati va boşqaruvi organlari faoliyatining oçiqligi töğrisida”, “Ekologik nazorat töğrisida”, “Ijtimoiy şeriklik töğrisida”, “Elektron hukumat töğrisida”, “Parlament nazorati töğrisida”gi kabi muhim qonunlar hamda öttizdan ortiq boşqa huquqiy hujjatlarni işlab çiqişda va qabul qilişda qöl keldi.
Bevosita saylov mavzuida önga yaqin yirik xalqaro anjumanlar, davra suhbatlari hamda seminarlar taşkil etildi. Ularda AQŞ, Frantsiya, Yaponiya, Isroil, Germaniya, Janubiy Koreya, Italiya, Ispaniya, Latviya, Gretsiya, Turkiya, Norvegiya, Xitoy hamda MDH mamlakatlari ekspertlari iştirok etdi.

Xorijiy mamlakatlarda saylovga tayyorgarlik köriş va uni ötkaziş amaliyotini örganiş maqsadida sönggi beş yil davomida özbekistonlik ekspertlarning Frantsiya, Ispaniya, Polşa, Daniya, Buyuk Britaniya, Koreya Respublikasi, Rossiya, Hindiston singari davlatlarga yigirmadan ziyod safarlari uyuştirildi.

Dunyoning yetakçi davlatlari, xususan, Buyuk Britaniya, Germaniya, Şveysariya, AQŞ, Belgiya, Niderlandiya parlamentlari vakillarining mamlakatimizga taşriflari ham saylov qonunçiligi va amaliyotini rivojlantirişda muhim örin tutdi. Uşbu taşriflar doirasida saylov jarayonini takomillaştiriş masalalari böyiça brifinglar, davra suhbatlari, anjumanlar hamda ekspertlar muloqoti taşkil etildi.

Şu örinda Fuqarolik jamiyati şakllanişini monitoring qiliş mustaqil institutining uşbu yönalişdagi faoliyatini alohida qayd etiş joiz. Institut -tomonidan taraqqiy etgan demokratik davlatlar ilğor tajribalarini örganiş maq-sadida xorijiy mamlakatlar saylovlarini masofaviy monitoring qiliş amaliyoti yölga qöyilgan. Unga muvofiq, xorijiy davlatlarning saylovga oid materiallari -umumlaştirilib, tahlil qilib borilmoqda. Mazkur monitoring natijalari milliy saylov qonunçiligi hamda amaliyotini takomillaştiriş jarayonida AQŞ, Buyuk Britaniya, Turkiya, Tojikiston, Rossiya, Qirğiziston, Belarus, Ozarbayjon, Qozoğiston, Avstriya, Ispaniya, Janubiy Koreya va boşqa mamlakatlarning saylovga tayyorgarlik köriş va uni ötkazişga doir eng ilğor tajribalaridan foydalaniş imkonini berdi.

— Yuqorida aytib ötilganidek, Özbekiston Yevropada xavfsizlik va hamkorlik taşkilotining a'zosi hisoblanadi. Mamlakatimiz saylov tizimini takomillaştirişda YeXHT Demokratik institutlar va inson huquqlari böyiça byurosi bilan hamkorlik aloqalari haqida töxtalib ötsangiz.

— Saylovlarning xalqaro kuzatuvlarini amalga oşirişga ixtisoslaştirilgan eng nufuzli tuzilmalardan biri — YeXHT Demokratik institutlar va inson huquqlari böyiça byurosi bilan tajriba hamda axborot almaşiş saylov qonunçiligi va amaliyotini takomillaştirişning muhim yönalişi hisoblanadi. Çunonçi, 2012 — 2016 yillarda Markaziy saylov komissiyasi, Fuqarolik jamiyati şakllanişini monitoring qiliş mustaqil instituti, Taşqi işlar vazirligining
15 nafar xodimi mazkur taşkilot tomonidan qisqa va uzoq muddatli kuzatuvçilarni tayyorlaş böyiça taşkil qilingan sakkizta treningda qatnaşdi.

Markaziy saylov komissiyasi, parlament palatalari, Fuqarolik jamiyati şakllanişini monitoring qiliş mustaqil instituti vakillari YeXHT Demokratik -institutlar va inson huquqlari böyiça byurosi missiyalari tarkibida Armaniston, Moldova, Buyuk Britaniya hamda boşqa mamlakatlarda bölib ötgan saylovlarni kuzatdi. Vakillarimiz kuzatuv doirasida qonunçilikni, xorijiy davlatlarda saylovga tayyorgarlik köriş va ötkazişning öziga xos xususiyatlarini batafsil örgandi.
Markaziy saylov komissiyasi hamda YeXHTning “Özbekiston Respublikasi saylov amaliyotini takomillaştirişga kömaklaşiş” qöşma loyihasi doirasida Markaziy saylov komissiyasi mutaxassislari YeXHT iştirokçi-mamlakatlarining saylov jarayonining oçiqligi va oşkoraligini ta'minlaş, saylov amaliyotini demokratlaştiriş, jumladan, saylovçilarning yagona elektron röyxatini tatbiq qiliş sohasidagi tajribasi bilan tanişdi.
YeXHT Demokratik institutlar va inson huquqlari böyiça byurosi missiyalari Özbekistonda 1999, 2004, 2009 hamda 2014 yillarda parlament saylovini, 2007, 2015 yillarda esa Prezident saylovini kuzatgan. Bunday hamkorlik natijasida saylovning huquqiy asoslari izçil takomillaştirildi, saylov qonunçiligimizga umume'tirof etilgan xalqaro standartlar töliq implementatsiya qilindi.

— Mamlakatimiz a'zo bölgan boşqa xalqaro taşkilotlar doirasida saylov qonunçiligini takomillaştiriş sohasida hamkorlik qanday rivojlanmoqda? 

— Markaziy saylov komissiyasi va parlament a'zolari, tadqiqot markazlari mutaxassislari Mustaqil Davlatlar Hamdöstligi, Şanxay hamkorlik taşkiloti, -Butunjahon saylov organlari missiyalari tarkibida muntazam iştirok etib keladi. Xususan, ular Armaniston, Ozarbayjon, Rossiya, Belarus, Ukraina, Koreya Respublikasi, Tojikiston, Qozoğiston, Qirğiziston, Litva, Moldova, Buyuk Britaniya hamda boşqa mamlakatlarda iş olib borişdi. Bunday keng miqyosli hamkorlik aloqalari, pirovardida saylov qonunçiligi va amaliyotini izçil takomillaştiriş, boşqa davlatlar hamda tuzilmalarning saylov tizimini rivojlantiriş sohasida mamlakatimiz bilan aloqalarni kengaytirişga bölgan qiziqişining ortişiga olib keldi. Masalan, 2010 — 2016 yillarda Markaziy saylov komissiyasi tomonidan Latviya, Litva, Koreya Respublikasi markaziy saylov organlari bilan hamkorlik töğrisida memorandumlar imzolandi.

Özbekiston 2013 yilda dunyoning 94 ta mamlakati bilan birga Butunjahon saylov organlari assotsiatsiyasini ta'sis etiş taşabbuskorlaridan böldi. Bu yurtimizning xalqaro saylov huquqini rivojlantiriş sohasidagi muhim hissasi sifatida e'tirof etildi. Mazkur tuzilma aynan saylov huquqi sohasida xalqaro hamkorlikni mustahkamlaşni maqsad qilgan. Bugungi kunda u dunyoning 106 ta mamlakati saylov organlari sa'y-harakatlarini birlaştirib, davlatlarda saylovlarning demokratiya, haqqoniylik, oçiqlik va erkinlik singari prinsiplar asosida ötkazilişiga xizmat qilayotgan nufuzli taşkilotga aylandi.

Bunday hamkorlik doirasida tegişli normativ-huquqiy hujjatlar bilan tanişiş, axborot almaşiş, saylov komissiyalari a'zolari, saylov organlari xodimlarini öqitiş hamda malakasini oşiriş böyiça qöşma loyihalar va tadbirlarni amaliyotga yönaltiriş, saylovni ötkazişning taşkiliy-texnik jihatlari böyiça ilğor tajribalarni örganiş maqsadida delegatsiyalar taşrifini uyuştiriş, birgalikda maslahatlaşuvlar olib boriş, saylov va referendumlarda iştirok etiş uçun kuzatuvçilarni yuboriş masalalari qamrab olinadi.

Hozirgi vaqtda Markaziy saylov komissiyasi tomonidan Butunjahon saylov organlari assotsiatsiyasi va YeXHT kömagida Özbekistonda saylovçilarning yagona elektron röyxatini yaratiş böyiça faol iş olib borilmoqda. Bu xalqaro huquq qoidalarini milliy saylov qonunçiligiga izçil implementatsiya qiliş, fuqarolar saylov huquqi kafolatlarini mustahkamlaş borasida navbatdagi muhim qadam hisoblanadi.
— Aytingçi, Özbekiston saylov tizimi umume'tirof etilgan xalqaro standartlar va demokratik prinsiplarga neçoğli javob beradi?

— Mamlakatimiz saylov qonunçiligiga xalqaro saylov hujjatlari — Inson huquqlari umumjahon deklaratsiyasi, Fuqarolik va siyosiy huquqlar töğrisidagi xalqaro pakt, BMT Inson huquqlari böyiça qömitasi hujjatlari, Insoniylik mezoni böyiça -Kopengagen kengaşining yakuniy hujjati, MDHga a'zo-davlatlarda Demokratik saylov, saylov huquqlari va erkinliklari standartlari töğrisidagi konvensiya, Yevropa Kengaşi Venetsiya komissiyasining saylov masalalariga oid kodeksi asosiy qoidalari va prinsiplari implementatsiya qilingan.

Konstitutsiyamiz, “Fuqarolar saylov huquqlarining kafolatlari töğrisida”gi, “Özbekiston Respublikasi Prezidenti saylovi töğrisida”gi, “Özbekiston Respublikasi Oliy Majlisiga saylov töğrisida”gi, “Xalq deputatlari viloyat, tuman va şahar Kengaşlariga saylov töğrisida”gi, “Özbekiston Respublikasi Markaziy saylov komissiyasi töğrisida”gi, “Siyosiy partiyalar töğrisida”gi qonunlar mamlakatimiz saylov qonunçiligining asosini taşkil qiladi.

Saylovning huquqiy asoslari aniq, izçil va sodda tuzilgan, deb bemalol aytişimiz mumkin. Mazkur sohadagi barqaror qonunçilik esa saylov jarayoni iştirokçilari uçun aniqlikni ta'minlaşi bilan juda ahamiyatlidir. Çunonçi, qonunlarimizda Özbe-kiston Respublikasi fuqarolarining jamiyat va davlat işlarini boşqarişda bevosita hamda demokratik yöl bilan saylangan öz vakillari, şu jumladan, davlat organlarini demokratik şakllantiriş, ya'ni saylovlar orqali iştirok etiş böyiça asosiy huquqi mustahkamlangan. Özbekiston Respublikasi fuqarolarining davlat hokimiyati vakillik organlariga saylaş hamda saylaniş huquqi kafolatlangan. Bu davriy va haqqoniy saylovlar orqali umumiy, teng hamda töğridan-töğri saylov huquqi asosida yaşirin ovoz beriş yöli bilan ta'minlanadi. Fuqarolar ijtimoiy kelib çiqişi, ijtimoiy va mulkiy mavqei, irqiy hamda milliy mansubligi, jinsi, ma'lumoti, tili, dinga munosabati, maşğulotining turi va xususiyatidan qat'i nazar, teng saylov huquqiga ega. Har bir fuqaroning saylov huquqlari sud yöli bilan himoya etilişi, saylov komissiyalarining ğayriqonuniy xatti-harakatlari ustidan sudga şikoyat qiliş imkoniyatlari va bunday murojaatlar tez hamda samarali körib çiqilişi kafolatlanadi.

Konstitutsiya va qonunlarda mazkur muhim siyosiy tadbirni taşkil qiladigan saylov komissiyalari mustaqilligining kafolatlari mustahkamlangan. Xususan, Özbekiston Respublikasi Markaziy saylov komissiyasi doimiy faoliyat yurituvçi organ bölib, u mustaqillik, qonuniylik, kollegiallik, oşkoralik va adolatlilik prinsiplari asosida iş olib boradi.

Saylovlar adolatliligining kafolatlari har bir nomzod uçun teng imkoniyatlar yaratişda, nomzodlar saylov kampaniyasining odil hamda oçiq moliyalaştirilişida, ovoz beriş va ovozlarni sanab çiqişning halolligida namoyon böladi.
Bundan taşqari, saylov kampaniyasi boşlanişidan tortib, ovoz beriş yakunlari e'lon qilinguniga qadar bölgan davrning xalqaro va milliy kuzatuvi qonuniy asoslari mustahkamlab qöyilgani, kuzatuvçilarga keng huquq hamda vakolatlar belgilangani saylovning qonuniyligi, oçiqligi va oşkoraligining mustahkam kafolati hisoblanadi.
Özbekiston saylov qonunçiligi demokratik saylovlarni ötkazişning umume'tirof etilgan xalqaro prinsiplari va qoidalariga töliq javob beradi. Bunga xalqaro hamjamiyat e'tirofi, jumladan, mamlakatimizda avvalgi saylovlarda qatnaşgan xorijlik kuzatuvçilar tomonidan tan olingani yaqqol misoldir.