Boylar köproq yiğlaşadi

Boylar xohlamasa ham, malol kelsa ham, bundan özgaça yöl tutolmaydi. Dunyo egalarining qismati şu, boy bölişning taomili, yozilmagan qonunlari şunga majburlaydi. Saudiya Arabistonida bölganimda Jidda şahrida boylar uçun oçilgan şohona dökon (supermarket) ga olib kirişdi. Uç qavatli, oynavand, örtasida favvora, içidagi odamlar körinib turadigan lifti bölgan bu dökonning şahardagi boşqa savdo tarmoqlaridan farqi undagi mollarning narxi har qanday odamni «çaqib olişi» edi. Suriştirsam, boşqa dökonda ellik riyol turadigan bitta köylak bu yerda yuz ellik-ikki yuz riyoldan sotilarkan. Örtadagi foydaning kattagina qismi noçorlarga yordam jamğarmasiga ötkazilar ekan. Agar badavlat kişi uşbu dökondan xarid qilmay, arzonroğini közlab qolsa, «beçoraning ahvoli tanglaşib qopti-da yoki sindimikin» deb öylay boşlagan tanişlarining kulgisiga yoki malomatiga qolar ekan. Bu ham boy bölişning odamlar nigohidan taşqaridagi alomatlaridandir. 

Boylikning yana bundan ham ğaroyib maş-maşalari ham bor. Örtamiyona yaşagan bu odamning boy bölguniça bir-ikki yaqin qarindoşi bölsa, u boyigan zahoti ularning soni ön-ön beş baravar ortib ketadi: biri öğlini öqişga kiritib qöyişni sörab kelgan, birovi qiynalib qolib yordamga muhtoj, yana biri qizini turmuşga uzatiş uçun «maslahat» söragan, boşqasi iş topa olmayotganidan şikoyat boşlagan. Hammasini tinglaşi, yordam berişi, söraganini qaytarmasligi kerak. Agar birortasiga rad javobi berib yoki «qani, bir öylab köraylik-çi» deb qöysin-çi, holiga maymunlar aza tutib yuboradi. «Falonçi opam seni şu niyatda katta qilganmidi», «Dadangning birdan-bir jiyani hali sandan yordam sörab keldiyu san rad qiladigan böldingmi», «Puling köpayib odamning qadriga yetmaydigan bölib ketibsan-ku» degan ta'na-malomatlar boşiga toşday yoğiladi.

Boylik qança aka-ukalarni, opa-singillarni bir-biriga ğanim qilgan. Ota bilan bolani yovga aylantirgan. Meros talaşib qança qon-qardoşlar bir-biri bilan yuz körmas bölib ketgan. Boylik ilinjida qança ilm ahllari boylar eşigida yaltoqlangan, obrösini tökkan, ilmini xörlagan. Boylik neça-neça ayollarning iffatini yemirgan, hayosini öğirlagan, baxtini poymol qilgan. Boylikni deb qançalab buyuk işlar amalga oşmay qolgan, e'tiqodlar buzilgan, iymonlar sustlaşgan, vatanlar sotilgan, vijdon darvozalariga qulflar urilgan. 

Bular boylik martabasining pulga boğliq hangomalari, xolos. Uning közga körinmaydigan botiniy maşmaşalari ham bor. Boyning duşmani köp, deganlariday, hasaddan, ğayirlikdan, körolmaslikdan uning ğanimlari haddan ortiq köpayib ketadi. Keçagina oğiz-burun öpişgan «qiyomatli» döstlar ham, bir qorindan talaşib tuşgan oğa-iniyu opa-singillar ham, hamkasblariyu mahalla-köydagilar ham, barça baravariga eng yovuz duşmanga aylanadi. Sababi, unda pul bor, davlat bor, ularda esa yöq. Boy beçoraning oddiy gapi ham ularga qöpol tuyuladi: «ha, endi, puli köpayib bosar-tusarini bilmay qoldi, oğzi qiyşiq bölsa ham boyning öğli gapirsin ekan-da». Xayol bilan bölib salomiga alik olişni unutsa, hangomani köravering: «Qöliga pul tuşib, darrov kibrlanib ketganini qarang, keçagina yuruvdi çoriğini sudrab, endi boyib atrofidagilarni mensimay qolibdi». Boy endi hammaga birday yoqmay qolgan. Hamkasblarining hasad va körolmaslik orqasidan boşlagan fitna, duşmanliklari haqida-ku, gapirmay qöyaqolaylik. Hamma uning sinişini, boyligidan mosuvo bölişini intizor kutadi. Sal boşiga iş tuşsa çekka-çekkada visir-visirlar boşlanadi. «Aytmabmidim, otasidan qolgan katta merosga quvonib yurgan ekan-da, hammasi oşkor böldi-ku», «Ja özi bosar-tusarini bilmay qoluvdi, Xudo boplab jazosini berdi-ku!» degan gaplar köpayib ketadi.

Bir yoqda qölga kiritgan mol-dunyosini köpaytiriş, asraş qiyinçiliklari… Agar uni köpaytiriş, sotiş, foyda oliş haqida tinmay boş qotirmasa, tezda boyligining tagi körinib- kamayib ketişi yoki özi sinib qolişi mumkin. «Yotib yegani toğ ham çidamaydi», degan gap bor-ku. Har qadamda çuv tuşiriş, aldab ketiş, zörlik bilan tortib oliş kabi xavf-xatarlar ham hamla qilib turadi. Xullasi, bular ham badavlat kişining halovatini öğirlaydigan, oromidan mahrum qiladigan, soçidagi oqlarni köpaytiradigan muammolarning bir uluşi, xolos.

Mol-dunyoning insonni ne köylarga solişini tajribada köp körganmiz. Kiçkina misol:

Bir kuni öğlim Zakariyo maoşini olib keldi-da hali uç yoşga ham tölmagan öğli Abdumöminga bir taxlam ikki yuz sömlikni tutqazib qöydi. «Nima qilarkin», degan xayolda hammamiz uni kuzatib turibmiz. U pulni qölga oldiyu hayajondan özini tutolmay qoldi: dam uni çöntagiga tiqmoqçi böladi, siğmagaç biror joyga yaşirib qöyiş niyatida atrofiga alanglaydi. Hammaning öziga qarab turganidan xavotirlanib, yana uni köylagining içiga tiqadi. Bunga ham qanoat qilmadi. Pulni olib, bolalar xonasiga qarab yurdi. Yaşirinça ortidan biz ham kirdik. U avval pul taxlamini körpaça qatiga yaşirdi. Keyin nimadandir şubhalandi, şekilli u yerdan olib stolning ğaladoniga berkitdi. Bunga ham qanoat qilmadi. Ğaladondan ham olib yana köylagining ostiga yaşirdi. Şu payt körib qolganimizni angladiyu ilojsizlikdan ovozining boriça yiğlab yubordi.

Bu manzara izohga muhtoj emasdi. Kiçkina bola arzimas, buning ustiga öziniki bölmagan ozgina mablağni asraşni eplay olmay şunçalik qiynalsa, esli-huşli kişilar katta-katta boyliklarni qöriqlaş uçun ne köylarga tuşişarkin?

Hali boylik içida yaşagan kişining bundan ham muhimroq vazifalari, buni ado etmaslikdan kelib çiqadigan körguliklari, qiyinçiliklari haqida töxtalganimiz yöq. Agar bu mol-dunyoning zakoti vaqtida yoki kerakli miqdorda berilmagan bölsa, buning oqibatida şu dunyoning özida duç kelinadigan ofatlarning özi talaygina. Öşa molning barakasi bölmaydi, haromdan poklanmaydi, natijada u albatta halokatga uçraydi. Buning ustiga jamiyatdagi haqdorlarning haqqi ado etilmagani uçun boylar va kambağallar örtasidagi muvozanat buzilib, keskin ixtiloflar boşlanib ketiş xavfi paydo böladi. Molining zakotini bermagan kimsa qattiq hisob-kitob va azoblarga giriftor böladi. U şuningdek, xasislik tufayli kambağallarga sadaqa bermagani, infoq-ehson qilmagani, molini buyurilmagan nojöya joylarga sarflagani, uni isrof qilgani uçun ham hisobga tortiladi. 

Badavlat kişining dunyo hayotidan uzilişi ham oğir keçadi. Ming maşaqqatlar bilan, keçayu-kunduz zir yugurib, orom-halovatidan keçib, soğliğidan ajrab, hammaga yomon körinib, qança duşman orttirib, gunohlarga botib töplagan mol-mulki, içki-taşqi hovlilar, uylar, qöşa-qöşa ulovlar, tilla taqinçoqlar, pullar merosxörlarga qolib ketişini öylar ekan, bir ğami ön böladi. Merosxörlarning hali u jon taslim qilmay turib boylikka ega böliş uçun bir-birlariga ola qaraş-qora qaraş qilib yovga aylanişayotgani yuragini qiymalaydi. Şunça pul-davlatni topsa ham öziga vafo qilmagani, tuzukroq yeb-içmagani, dam olmagani esiga tuşib, iç-içini nimadir kemiradi. Boylik topaman deb soğliğidan ajragani, beş-olti xil kasallar «guldastasi»ni orttirib olgani ham alam qiladi. Çunki, donolar aytganiday, soğlik va boylik heç qaçon bir köçadan yurolmaydi, aslo kelişa olmaydi. Biri kelsa, ikkinçisi albatta sohibini tark etadi. Eng dahşatlisi, dunyo ortidan çopib Allohning amr-farmonlarini bajarişga vaqti yetişmagani, toat uçun böşamagani hammasidan alam qiladi. Qani edi, töplagan boyliklarining, qurgan imoratlarining, xarid qilgan ulovlarining hozir jinday foydasi tegsa?! Foydasi tegişi uyoqda tursin, aksinça, hisob-kitobi qiyinlaşib, boqiy hayotini barbod qilişi mumkin.

Dunyoning yarmini zabt etgan Makedoniyali Aleksandr ölimi oldidan şunday vasiyat qilgan ekan: «Meni bir tobutga soling, tobutning bir tomonini teşib, şu teşikdan qölimni çiqaring va kaftimni oçib qöying. Toki barça xaloyiq körsinki, jahondagi hamma mamlakatni egallab olgan bölsam ham bu dunyodan qöllarim böş ketayotir».

Manba: Islom.uz