«Naqd pullar ölimi» qaçon yuz beradi?

Masalan, Veymar respublikasi davrida bir neça oy mobaynida milliy pul birligi trillionlab martaga qadrsizlangan. Öşanda, maoşini olgan odamlar, narx navo kötarilib qolmasligi uçun eski narxda biror narsa xarid qilişga ulgurib qoliş maqsadida dökonga çopiş oddiy hol bölgan. Çunki, tuşdan söng, paçka-paçka pullar devorga yopiştiriş uçun gulqoğoz bölişga arzir edi, xolos.

Bunday şaroitda pullarni bankda saqlaşdan ne naf. Şu bilan birga, Bolgariya va Ruminiya, şuningdek, Rossiyada kuzatilgan giperinflyatsiyalar tajribasi şuni körsatadiki, fuqarolarning bir neça avlodi ertaga qadri qanaqa bölişi dargumon bölgan milliy valyutaga işonmay qoladi. Odamlar orasida bank tizimiga ham işonçsizlik kuçayadi va ular naqd xorijiy valyutada jamğarma töplaşga urinişadi.

Garçi, Der Spigel «naqd pullarni taqiqlaş narkosavdo va noqonuniy mehnat faoliyatiga zarba berişi»ni ta'kidlaşi, Nemis iqtisodiy ekspertlari kengaşi vakili Peter Bofengers naqd pullarni «eskilik sarqiti» deb ataşiga qaramay, Germaniya Yevropaning cashless society talablaridan eng uzoq bölgan mamlakati bölib qolmoqda.

Saşless society borasida namunaga aylangan Şvetsiyada ham muammolar talaygina

Aytiş joizki, naqdsiz jamiyat barpo etiş tomon jiddiy intilişi bilan yaxşi ma'lum Şvetsiyada ham bu borada hammasi silliq ketayotgani yöq. Axir bu mamlakatda amalga oşiriladigan turli xil çakana savdoning 95 foizi pullardan jismoniy foydalanmasdan amalga oşiriladi. Hatto köçada xayriya gazeta-jurnallari sotuvçi uysizlarda ham terminal mavjud.

Bu yerda Swish mobil tölov ilovasi keng tarqalmoqda. 2014 yilda işga tuşirilgan tizim bir yilda 3 milliondan ortiq foydalanuvçini öziga jalb qila oldi.

Şu bilan birga, hukumat naqd pul aylanmasini keskin ravişda nazorat qiladi, bank ma'muriyati kimdir hisobidan naqd pullarni tez-tez olayotganini qayd qilsa, politsiyani çaqirişga haqli hisoblanadi. U, öz navbatida, pul egasining terrorçi yoki jinoyatçi emasligiga işonç hosil qilişi kerak.

Bu şu bilan izohlanadiki, Şvetsiya iqtisodiyoti kasodga uçramasligi uçun pullarning doimiy aylanmasiga muhtoj. Buning uçun, hisob raqamlarda pul turgani uçun bank mijozga emas, balki bank xizmatidan foydalangani uçun mijoz bankka ma'lum bir foiz tölaşiga töğri keladi. Şu bilan hisob raqamlardagi pullarning yiğilib qolişiga yöl qöyilmaydi. Hukumatning cashless-siyosati fuqarolarning xaridlarni amalga oşirişga majbur qiladi.

2011 yildan beri Şvetsiyada naqd pullar aylanmasi 30 foizga tuşib ketdi. Bu dunyodagi eng yuqori körsatkiçdir. Bunday natijaga qançalik urinişmasin, Avstraliya va Singapur ham erişa olgani yöq. Şunday bölsa-da, naqdsiz hisob-kitobga qarşilar ham yetarliça topiladi.

Şvetsiyadagi kiçik biznes majburiy tartibda kartoçkalarni qabul qiliş va ularga xizmat körsatiş haqlarini öz xarajatlari röyxatga kiritişi kerak. Ammo Şvetsiyada total cashless (mutlaq naqdsiz) jamiyat barpo etişdagi yana bir tösiq bu qişloq joylar muammosidir. Bu yerlarda yetarliça POS-terminallar bölmasligi öz yöliga, borlari ham gohida sifatsiz ulaniş sababli, tölovni amalga oşirişda muammolarga duç kelinadi. Yana bir jihati şuki, davlat kartoçkalarga xizmat körsatiş haqini tobora kamaytirayotgani sababli, banklar joylardagi bankomatlarini olib çiqib ketmoqda, şu bilan naqd pullarni oliş yana bir boş oğriğiga aylanib ulgurgan.

Şunga qaramay, Şvetsiya bu borada rasmiy davlat siyosati «Vi hanterar EJ kontanter» — «Biz naqd pullarni qabul qilmaymiz» dasturini davom ettirmoqda.

Gap şundaki, uşbu asr boşlarida mamlakatda banklarga bosqinçilik qiliş, köçalardan odamlarni tunaş jinoyatlari juda köp sodi etilar edi. Ayni şu salbiy holat hukumatni keskin çoralar körişga va naqdsiz jamiyat barpo etişga undadi.

Pastdan yuqoriga harakat

Agar siz butun insoniyatning cashless society (naqd pul jamiyat) barpo etiş uçun şaxdam qadamlar taşlayotgani xususida eşitib qolsangiz, Hindiston, Xitoy va uçinçi dunyo mamlakatlarida naqdsiz hisob-kitob tizimini joriy qiliş haqida gap borayotganini anglaşingiz kerak böladi. Axir bu mamlakatlardagi aholi soni yirik ğarb davlatlari bilan qiyoslab bölmaydigan darajada köpdir.

Misol uçun, Hindiston Şvetsiyadagi muammolarga, boşqa hajmda boşqa ölçovda duç kelmoqda. Bu mamlakatdagi naqdsiz hisob mohiyati Amerika va Yevropadagidan tubdan farq qiladi. Bu yerda juda kamçilik bank hisob raqamlariga ega bölsa, undan ham kamroq odamlarda kartoçkalar bor.

Biroq Hindiston mobil tölovlar va tezkor pul ötkazmalari gullab-yaşnayotgan mamlakat, desak adaşmaymiz.

Şu bilan birga, garçi naqdsiz pul ötkazmalari jamiyat hayotiga bu qadar kirib kelmaganiga qaramay, ularning haqiqiy hajmi unçalik ham katta emas. Abonentlar kiçik mablağlarni ötkazadi, köça-köydagi xaridlarni tölaydi va velorikşalar xizmatiga haq tölaşda foydalanadi. Yirik summalarning barçasi naqd pulda amalga oşiriladi.

Yevropada bölgani kabi, bu yerda ham mobil va internet infratuzilmasi u qadar rivojlanmagan hududlarda naqdsiz tölovlar bilan boğliq muammolardan şikoyat qilmasa ham böladi. Hindistonning boş muammosi şundan iboratki, mamlakatning aksar mintaqalarida mobil aloqa 2G tezligidan oşmaydi. Bundan taşqari, keksa kişilar Yevropada bölgani kabi, mobil tölovlardan foydalanişni xayoliga ham keltirişmaydi.

Ammo bank kartoçalarini qabul qiluvçi POS-terminallarning arzonlaşuvi naqdsiz hisob-kitoblarga ötişni tezlaştirmoqda. Ta'kidlaş joizki, mobil tölovlar keng tarqalgan mamlakatlarda cashless-jamiyatga ötiş davlat tomonidan emas, balki jamiyatning quyi qatlami tomonidan amalga oşirilayotgan böladi.

Cash only – Davlatga işonçsizlik namunasimi?

Ha, faqat naqd pullar. AQŞda, garçi naqdsiz tölov 50 foizlik körsatkiçdan oşib ketgan bölsa-da, cash-only (faqat naqd tölov) dökonlar tarmoği ham yetarliça topiladi. Bu dökonlarning mijozlari esa, davlatga umuman işonmaydigan yoki şaxsiy hayot huquqini qadrlaydigan kişilardir.

Şu bilan birga, AQŞda dökonlarni naqd tölaş imkonini taqdim etişga majburlaydigan qonun mavjud emas.

AQŞning cash-only harakatida turli diniy guruhlarning kartoçkalarni joriy qilişga keskin qarşi çiqişlari ham sezilarli örin tutadi. Naqdsiz tölov katta sur'atda ösayotgan qöşni Kanadada mahalliy tölovlar uçun muqobil valyutalar paydo bölmoqda. Ularni mamlakat hukumati nazorat qilganiça yöq.

Kanadadagi kabi muqobil pullar, xususan, YeIning rivojlanişda «oqsayotgan» mamlakatlarida ham uçraydi. Ularning eng keng tarqalgan joyi Gretsiyadir. Rasmiy Bryussel yirik summalarni kartoçkalardan naqdlaştirib olişni çeklaş bilan yevroning mamlakatdagi naqd aylanmasiga limitlarni joriy qilganidan bir neça yil ötgaç, mamlakatning turli mintaqalarida 80 dan ortiq mahalliy valyuta paydo böldi. Ular yevroni siqib çiqargani yöq, ammo u bilan birga mahalliy aholi orasida muomalada yuribdi.

Afrika tajribasi: bank tizimining umuman yöqligi

Bu qit'ada cashless-siyosatni joriy qilişda Keniyaning naqdsiz tölov tajribasini alohida qayd qiliş mumkin. Bu yerda mobil pul ötkazmalari şunçalik rivojlanmoqdaki, ular naqd hisob-kitobning örnini egallay boşladi. Unça katta bölmagan şarqiy Afrika mamlakati qöşnilarini mobil texnologiyalari böyiça iqtisodiy reytingida ança orqada qoldirmoqda. Axir 46 mln aholining 38 millioni mobil aloqadan foydalanadi.

Bu yerda mobil tölovlar böyiça m-Pesa (suaxili tilida «mobil pullar») loyihasi allaqaçon yetakçilikni qölga kiritgan va bozorning 90 foizini egallab ulgurgan.

Xöş, cashless society jamiyatini barpo qiliş bilan boğliq vaziyat ikkinçi dunyo mamlakatlarida qay ahvolda? Kimdir, masalan, Xitoy bu borada özining China Union Pay milliy tölov tizimini joriy qilişga ulgurgan, deydi. Boşqalari, jumladan, Venesuela hamon mamlakatda bankomatlar keng tarqalgani bilan faxrlanişda davom etmoqda. Aslida, bu pul aylanmasining avvalgi ahvolidagi tegişli holdir. Rossiyada esa, bankomat xizmatidan asosan naqd pullarni olişda foydalaniladi. Bu yerda 96 bankomat amaliyotida aynan kartoçkadan naqd pul yeçib olinadi. Şu bilan bir vaqtda, aynan Rossiyaning «Tinkoff-bank»i uning internet-banking tizimi dunyodagi eng yirigi ekani bilan faxrlanadi.

Messenjerlar va turli ijtimoiy tarmoqlar orqali pul ötkaziş imkoniyatining paydo bölişi Rossiya ham cashless society tomon işonç bilan ildam qadam taşlayotganini körsatadi. Davlat ham maoşlarni berişda plastik kartoçkalarni kengroq joriy qiliş ustida iş olib borayapti. Ikkinçi dunyo mamlakatlari uçun asosiy muammo – nazorat va şaxsiy maxfiylikni himoya qiliş bilan boğliq muammolardir.

Özbekistonda naqdsiz hisob-kitob qay darajada?

Özbekistonda naqd va naqdsiz tölov turlari örtasidagi farq borasida aytiş mumkinki, garçi banklar tomonidan tölov kartoçkalari keng tarğib qilinayotgan, hukumat bu boradagi sa'y-harakatlarni faol qöllab-quvvatlayotganiga qaramay hamda naqd pul emissiyasi jiddiy nazorat qilinayotgan bölsa-da, plastik kartoçka aksariyat aholi orasida naqd pulning örnini bosa olgani yöq. Bunga, eng avvalo, mahsulot qiymatining plastik karta va naqd körinişdagi tölov uçun keskin farq qilişi sababdir.

Bundan taşqari, viloyatlarda tölov terminallarining keng tarqalmagani, borlarining ham aloqaning sifatsizligi sabab foydalanişda noqulayliklarga olib kelişi kartoçkalar ommalaşuviga tösiq bölayapti. Respublikadagi deyarli barça bankomatlardan (banklardagi bankomatlarda ham şu ahvol ekanini heç kim rad etolmaydi) kartoçkadagi pulingizni naqdlaştirib olişning umuman imkonsizligi plastik kartoçkalarga nisbatan işonçsizlik oşişiga asos bölmoqda. Bundan foydalangan ayrim “olğirlar” 20-25 foizlik ustama evaziga virtual pulingizni moddiy mablağga aylantirib berişadi.

Aholi orasida yirik jamğarmalarini ham naqd milliy yoki xorijiy qattiq valyutada saqlaş keng avj olgan. Ular pullarini saqlaşda banklarga deyarli işonişmaydi.

Şunga qaramay, respublikada mobil tölov tizimlari ham keng rivojlanmoqda. Bu borada yetarliça tanlov iste'molçilarga taqdim etilgan.