Norma.uz şarhida davlat va jamoat ehtiyojlari uçun yer uçastkalarini olib qöyişda buzilayotgan uylar mulkdorlari tomonidan eng köp beriladigan savollarga javoblar aks etdi.
Konstitutsiyaning 53-moddasiga muvofiq xususiy mulk daxlsizdir va u davlat tomonidan muhofaza qilinadi. Uy mulkdori faqat qonunçilikda közda tutilgan holatlarda va tartibda undan mahrum qilinişi mumkin. Şunday holatlardan biri – davlat va jamoat ehtiyojlari uçun yer uçastkalarini olib qöyilişida uyga mulk huquqining töxtatilişi.
Bunday holatda buzilayotgan uy mulkdorlarida odatda köplab savollar tuğiladi. 1-vaziyat. Köçib çiqiş uçun oz vaqt berişadi
Masalan, amaliyotda şunday holat röy bergan: tuman hokimi yuqori turuvçi rahbariyatning muhim ijtimoiy loyihani tez futsatda röyobga çiqariş borasidagi topşiriğiga tayanib, fuqarolarga köçib çiqiş uçun 20 kun vaqt ajratgan. Bunda u öz talabini qöyişidan 6 oy oldin uyning bir qança yaşovçilari bilan uçraşuv ötkazib, uy buzilişi ehtimolini aytgan. Şu tariqa, u oldindan ogohlantiriş böyiça majburiyat bajarilgan, deb hisoblagan.
Şu bilan birga Davlat va jamoat ehtiyojlari uçun yer uçastkalarining olib qöyilişi munosabati bilan fuqarolarga va yuridik şaxslarga yetkazilgan zararlarni qoplaş tartibi töğrisida nizomning 4-bandiga köra, tumanlar (şaharlar) hokimliklari buziş boşlangungaça 6 oydan keçikmay, imzo qöydirib, yozma ravişda har bir yaşovçini xabardor qilişi şart. Şu tariqa, heç qanday oğzaki e'lonlar va suhbatlar bildirganlikni anglatmaydi. Agar yiğiliş bayonnomasiga imzo çekmagan bölsa, bayonnoma ham aniq bir yaşovçini xabardor qilinganlik fakti hisoblanmaydi.
Bildirişnomaga Qoraqalpoğiston Respublikasi Vazirlar Kengaşi, viloyatlar yoki Toşkent şahri hokimlarining yer uçastkasining olib qöyilişi va uy-joy buzilişi haqidagi qarorlari nusxalari ilova qilinişi kerakligini biliş nihoyatda muhim.
Aslida yuqori turuvçi hokimlar (alohida holatlarda Vazirlar Mahkamasi) qarorlari, qoidaga köra, oldindan qabul qilinadi, çunki quriliş uçun uzoq vaqt mobaynida mablağlar izlanadi va loyiha-smeta hujjatlari işlab çiqiladi.
Mavzuga oid
Şuning uçun körib çiqilgan masalada tuman hokimligi mansabdor şaxslarining harakatlari natijasi “tomdan taraşa tuşgandek” bölgan. Bunday xato (uni sodir etiş darajasidan qat'i nazar) yuridik oqibatlarga olib keladi: sud lozim darajada bildirişdan keyin 6 oy ötmasidan yaşovçilarni majburiy ravişda köçirib yuborişga haqli emas.
2-vaziyat. Teng qimmatli bölmagan uy-joy taklif etişadi
Ma'lumot uçun: Uy-joy kodeksining 27-moddasiga köra buzilayotgan uy-joylar mulkdorlariga, ularning oila a'zolariga, şuningdek uşbu uylarda (kvartiralarda) doimiy yaşayotgan fuqarolarga (ularning tanlovi böyiça va taraflar kelişuviga köra) 2 turdagi kompensatsiya nazarda tutiladi:
1-variant – uy-joy maydonining ijtimoiy normasidan kam bölmagan sahndagi, barça qulayliklari bölgan, avvalgisiga teng qimmatli boşqa turar joy mulk qilib beriladi hamda dov-daraxtlarning bozor qiymati tölanadi;
2-variant – buzilayotgan uy (kvartira), boşqa imoratlar, inşootlar va dov-daraxtlarning bozor qiymati, şuningdek yer uçastkasiga bölgan huquqning bozor qiymati töliq hajmda tölanadi.
Davlat va jamoat ehtiyojlari uçun yer uçastkalarining olib qöyilişi munosabati bilan fuqarolarga va yuridik şaxslarga yetkazilgan zararlarni qoplaş tartibi töğrisida nizomning 8-bandida esa Uy-joy kodeksida nazarda tutilmagan yana bir qança kompensatsiya turlari qöşimça ravişda közda tutiladi;
3-variant – yer uçastkasini özlaştiriş davriga 2 yilgaça muddat bilan ijara şartnomasi asosida vaqtinça uy-joy berilib, buzilayotgan uylar (kvartiralar), imoratlar, inşootlar va dov-daraxtlarning qiymati töliq tölangan holda fuqarolarga yakka tartibda uy-joy quriş uçun belgilangan norma doirasida yer uçastkasi beriş;
4-variant – fuqarolarga va yuridik şaxslarga tegişli bölgan buzilişi kerak uylar, imoratlar va inşootlarni köçiriş va yangi joyda tiklaş;
5-variant – yangi joyda uylar, imoratlar quriş hamda ularni fuqarolar va yuridik şaxslarga mulk qilib beriş1.
Bu yerda şuni inobatga oliş kerakki, qonunni tom ma'noda tuşunişda teng qimmatli uy-joy – bahosi buzilayotgan uyning qiymatiga teng bölgan uy-joy degani. 1-variant böyiça kompensatsiya qilişda ijtimoiy norma (Uy-joy kodesining 42-moddasiga qarang)buzilayotgan uy qiymati doirasida taqdim etilayotgan uy-joyning kvadraturasi va xonalarining soniga ta'sir etadi. Ya'ni, uy-joy kvadraturasi va xonalarining soni böyiça ijtimoiy normadan kam bölmasligi kerak, ammo davlat buzilayotgan uyning bozor qiymatidan yuqori bölgan uyni beriş majburiyatini öz zimmasiga olmaydi. Uyda köp nafar odamlar propiska qilingan taqdirda buni amalga oşiriş juda qiyin keçadi.
Masalan, buzilayotgan 60 kv.m maydonga ega 2 xonali kvartirada 5 nafardan iborat oila propiska qilingan: ota, ona, ikki öğil va kelin. Ijtimoiy normaga köra yangi uy-joy maydoni 3 xonadan kam bölmasligi, kvadraturasi 80 kv.m va undan ortiq bölişi kerak. Uy-joy maydonini oşiriş uçun qöşimça xarajatlar zarurligi yaqqol körinib turibdi. Bunday vaziyatlardan çiqiş Uy-joy kodeksining 27-moddasida közda tutilgan, unda 2 ta oddiy qoida mujassam:
• buzilayotgan uyning (kvartiraning) bozor qiymati berilayotgan uy-joyning bozor qiymatidan ortiq bölgan taqdirda, bu farq mulkdorga kompensatsiya qilinişi lozim,
• berilayotgan uy-joyning bozor qiymati buzilayotgan uyning (kvartiraning) bozor qiymatidan ortiq bölgan taqdirda, bu farq uy-joy berilgan paytdan e'tiboran 5 yil içida mulkdor tomonidan tölanişi kerak.
Biroq, davlat turar joyning ijtimoiy normagaça kattalaştiriş uçun haqiqatda qarz beriş majburiyatini öz zimmasiga olmagan. 3-holat. Pul kompensatsiyasida uy-joy qiymati pasaytiriladi
Davlat va jamoat ehtiyojlari uçun yer uçastkalarining olib qöyilişi munosabati bilan fuqarolarga va yuridik şaxslarga yetkazilgan zararlarni qoplaş tartibi töğrisida nizomning 10-bandiga muvofiq uylar (kvartiralar), imoratlar va inşootlarni, şuningdek olib qöyilayotgan yer uçastkalaridagi köp yillik dov-daraxtlarni baholaş baholovçi taşkilotlar tomonidan amalga oşiriladi.
Baho tuman (şahar) qarori bilan tasdiqlanadi. Bahodan norozi bölgan taqdirda ma'muriy tartibda (yuqori turuvçi organlarga – Qoraqalpoğiston Respublikasi Vazirlar Kengaşi, viloyatlar va Toşkent şahri hokimlari) yoki sud tartibida şikoyat qiliş mumkin.
Cud işni körib çiqişda FPKning 84-moddasi va Oliy sud Plenumining 12.12.2008 yildagi 24-son «Fuqarolik işlari böyiça ekspertiza tayinlaş, ötkaziş va ekspert xulosasiga baho berişda sud amaliyotida kelib çiqadigan ayrim masalalar haqida»gi qarori 1-bandiga muvofiq baholaş ekspertizasini tayinlaşi kerak. Oliy sud instansiyasi sud muhokamasida kelib çiqqan masalalarni hal qiliş uçun maxsus bilim talab etiladigan barça holatlarda ekspertiza ötkazilişi kerakligini töğridan-töğri közda tutgan.
Bundan kelib çiqadiki, taraflar tomonidan mutaxassislar sifatida jalb etiladigan baholaş taşkilotlarining fikrlari ekspertizaning örnini bosa olmaydi.
Ekspertiza qat'iy protsessual qoidalar asosida, oldindan bila turib yolğon sözlaganlik uçun jinoiy javobgarlikka tortilişi haqida ogohlantirilgan mustaqil şaxs tomonidan ötkaziladi. Ekspertlar tariqasida X.Sulaymonova nomidagi Respublika sud ekspertizasi markazining davlat sud ekspertlari va baholaş böyiça boşqa mustaqil mutaxassislar jalb etilişi mumkin.
