Total pasayiş: Niderlandiya terma jamoasidagi katastrofa sabablari

Niderlandiya doim Marko van Basten, Patrik Klyuyvert, Ruud van Nistelroy, Robin van Persi kabi yuqori saviyali top-hujumçilari bilan maqtana olgan. Afsuski, xuddi şu vazifa bugungi tarkibda öz egasini topmay kelmoqda. Erediviziyada deyarli har yili juda köp gol ura oladigan töpurarlar paydo böladi, ammo yuqorida aytilganidek, liganing saviyasi oldingidek emasligi, bu futbolçilarning kelajagini özgartirib yuboradi, ularing köpi boşqa ligalarga ötganida asta-sekin yöqolib boraverdi. Dost, Yanssen, Lyuk De Yong, Sim De Yonglar şular jumlasidandir. Aytaylik, Fransiyadagi yoş hujumçilar hozirdanoq superyulduz sifatida baholanib, millionlar taklif qilinayotgan bir paytda, bugungi Lokadiya yoki Dolbergning keyingi taqdiri ham xudi şunday mavhumligiça qolmoqda.       

AVLODLAR ALMAŞINUVI

Aren Robben, Robin van Persi, Uesli Sneyder – bu futbolçilar ön yil oldin ham terma jamoa yetakçilari sanalişgan. Bu futbolçilar eng çöqqiga çiqqan paytlarida Niderlandiya jahon çempionati finalida maydonga tuşgandi. Oradan 7 yil ötdi hamki, bu futbolçilar haliyam jamoa asosiy tarkibida maydonga tuşmoqda. 

Bu futbolçilar rostanam tajribali va iqtidorli, bunga şubha yöq, lekin yoş ötgan sari ularning öyinida pasayiş kuzatilişi tabiiy hol. Ularning yonida yangi yulduzlarni sinab boriş, kerak bölganida ularni almaştirişga tayyor böliş ulkan murabbiylik mehnatini talab qiladi. Ammo aynan mana şu davrda Niderlandiya Yevro-2016 dan quruq qoldi. 

Birinçidan, bu muvaffaqiyatsizlik yoş futbolçilarni katta musobaqa, katta vazifalarga köniktiriş imkoniyatidan mahrum kildi.

Ikkinçidan, keyingi yirik turnirdan ham quruq qoliş xavfi futbolçilarga ortiqça bosim yukladi.

Uçinçidan, uç yillik özlikni axtariş, natijalarni qisqa fursatda yaxşilaşga bölgan ehtiyoj ketma-ket murabbiylarning almaşişiga olib keldi. Lui Van Gaaldan keyingi uç yilda Gus Hiddink, Danni Blind va Dik Advokat işladi. Bu ham öz navbatida avlodlar almaşinuvi oğriqli keçişiga olib keldi. 

JISMONIY TAYYoRGARLIKDA PASAYIŞ

Aslida avlodlar almaşinuvi mana şunday muvaffaqiyatsizliklar girdobida keçişi kerak, degan qoida yöq. Ya'ni bu jarayon öz xoliça mağlubiyatlar uçun omil böla olmaydi. Fransiya yoki Germaniya terma jamoasidagi yoş futbolçilarga e'tibor bering, yoki mana şu Niderlandiya ham Yevro-96ga 20 yoşli Zeyedorf, Klyuyvert bilan borib, çorak finalda iştirok etgan edi. Xöş, unda muammo nimada?

Bu muammoga ikki yil oldin, terma jamoa Yevro-2016 saralaşida mağlubiyatga uçraganida, sobiq futbol yulduzi Ruud Gullit baho bergandi:

«Hozirda klublar yoş futbolçilarni juda ğörligida, maktab partalaridan olib, asosiy tarkibga taşlaşmoqda. Ya'ni maşğulotlar jarayonidan futbolçining rivojlaniş dasturi özgarib ketyapti»

Bu nima degani? Butun dunyoda bolalar futbolida asosan jismoniy yetiştiriş va çiniqtirişga e'tibor qaratilayotgan bir paytda, Niderlandiya futbol akademiyalari 14 yoşdan töp bilan işlaşga urğu beradilar. Texnik tomondan yaxşi şakllangan, töp bilan ajoyib muomala qila oladigan juda köp yoş futbolçilarni bilamizki, jismoniy tarafdan oqsaydilar. Bir paytlar bunday yengillik jahon maydonlarida foyda bergan, «uçar gollandlar» atamasini paydo qilgandir, lekin bugun futbol özgarib ketdi. Futbolçilar bir-biriga juda yaqin holatda himoyalanmoqdalar, jismoniy baquvvat böliş juda muhim talab bölib qoldi. Niderlandiya terma jamoasida jismoniy yetuklar zarur böladigan tayanç zonasi deymizmi, himoya markazi deymizmi, şu joy juda nozik va yengil futbolçilardan taşkil topgan. 

Şu darajadaki, «Feyyenoord» öyinçisi De Vrey terma jamoadan çaqiruv olgaç, öşa öyinlardagi talablardan kelib çiqib, jismoniy tayyorgarlikka zör beriş lozimligini anglaydi va maşğulotlarda jismoniy maşqlarni köpaytiradi. Bundan aççiqlangan «Feyyenoord» esa, futbolçini sardorlik boğiçidan mahrum qiladi.  

TALABLAR ÖRTASIDAGI FARQLAR

Göyoki, Niderlandiyani yetakçi top-klublarga yulduzlarni yetkazib beradigan davlat sifatida bilamiz. Uzoq yillardan buyon saqlanib kelayotgan bu stereotip aslida bugun notöğri, yuzaki tahlil qilib ham buni isbotlaş mumkin. Bir paytlar gollandlar asosida ajoyib jamoa tuzgan «Barselona» tarkibida faqat darvozabon Silessen bor – La Ligada yakka özi, Germaniyada Robben va Rekik, Italiyada De Vrey va Strootman. Töğri, Angliyada önlab sanaş mumkin, lekin Veynaldumdan boşqa hammasi ikkinçi va uçinçi darajali jamoalarda öynaşmoqda. 

Bu yerda faqat skautlikdagi xususiyatlar yoki şaroitlarni aytiş bilan çeklaniş mumkin emas. Aslini olganda, juda köp niderlandiyaliklar APLga borişmoqda, ammo ularning eng iqtidorlilari ham u yerning talablariga mos bölib çiqmayapti. Erediviziyada 27 gol urgan Yanssen «Tottenhem»da yil böyi atigi 2 gol urdi, ikki yil Niderlandiyada tengsiz bölgan Memfis Mançesterda kulgiga qoldi, Lyuk va Sim De Yong kabi bombardirlar Angliyada hatto örtamiyonalar tarkibiga ham kira olişmadi. Sönggi bir yilda Berxgeys, van Volfsvinkel, Krul, Assaidi, van Ginkel, Alves, Sim De Yong kabi futbolçilar Erediviziyaga qaytib kelişdi. 

«Erediviziyadagi öyinlarga qarab turib ham, qaysi futbolçi APLda öynab keta olişini aytsa böladi» – deydi «Vest Hem» murabbiylaridan biri Rori Kempbell. - Jismoniy tayyorgarlik uçun talab juda yuqori bölgan Angliyada texnikasi yuqori futbolçilar öynab keta olişi qiyin».

Bu yerda Angliyaga e'tibor qilingani bilan, yetakçi terma jamoalarning asosini aynan şu ligada töp suradigan yulduzlar taşkil qiladi. Albatta, bu jamoalarga qarşi niderlandiyaliklar muammolarga duç kelişi tabiiy. 

Töğri, Niderlandiyaning bu xususiyati yangilik emas, ammo avvallari tarkibda Gullit, Raykaard, Vinter, Davids, Zeyedorf, Klyuyvert, De Yong kabi surinamlik yulduzlar köp bölgan. Hozir esa, terma jamoa asosiy tarkibida faqat lotin amerikaliklardan Promes va Veynaldum bor xolos.  

MURABBIYLARNING PASAYIŞI

Qiyin vaziyatda qolgan Niderlandiyaga qutqaruvçi sifatida Yevropada allaqaçon unutilayozgan Dik Advokat tayinlanişining öziyoq, bu yerda murabbiylarning tarkibi va saviyasi borasida tanazzul ekanini biliş mumkin.

Aslida, JÇ-2014 oldidan ham mamlakatda iste'dodlar inqirozi boşlanayotganini payqasa bölardi. Yoşlar bilan işlay oladigan va turli qoliplarga «tupurib qöygan» Lui van Gaalning borligigina terma jamoani şarmandagarçilikdan asrab turgandi. Lui öşandayoq jamoa kelajagi şubhali ekanini sezib turardi, şuning uçun total futbolning asosi bölmiş 4-3-3 sxemasidan ham voz keçdi va 3 himoyaçi bilan öynay boşladi. U şogirdlariga qarşi hujumda öynaşni buyurdi – bu körsatmani ba'zi yoş futbolçilar umrilarida birinçi marta eşitişgan bölişi ham tabiiy.  

Van Gaal ketgaç, Guus Hiddink tayinlandi, Danni Blind unga yordam berişi kerak edi. Guus odatiy uslubda öşa eski kospektlaridan foydalana boşladi – yana öşa 4-3-3. Lui total futbolni butun dunyo örganib olgani, endi jismoniy va individual ustunliksiz natijaga erişib bölmasligini köp bora ta'kidlagan bölsa-da, Hiddink kör-körona eski yöldan ketdi. Uning örniga kelgan Blind ham heç narsani özgartirmadi yoki buning uçun unda tajriba yöq edi. 

«Biz hammasini boşidan boşlaşimiz kerak. Özimizni zör deb öylaşni töxtatişimiz şart, çunki aslida zör emasmiz», – degandi Aren Robben Yevro-2016 saralaşidagi muvaffaqiyatsizliklardan keyin. 

Blind iste'foga çiqarilgaç, boşqa bir veteran, nafaqaga çiqayotganini e'lon qilişga ulgurgan Dik Advokatdan boşqa yöl topa olişmadi. Yaqinda 70 yoşni qarşi olgan Dik Niderlandiya terma jamoasi tarixidagi eng yoşi katta murabbiy edi. U faqat 4-3-3 sxemasini 4-2-3-1 sxemasiga özgartirdi, aslida bu sxemalar örtasida katta farq yöq, faqat ikkinçisida tayanç yarim himoyasiga urğu beriladi. Ammo savol tuğiladi, De Yong saviyasidagi kuçli tayanç yarim himoyaçilarisiz buni qöllaşdan nima naf?

Rostdan ham Niderlandiyada nafaqat futbolçilar, balki murabbiylar borasida ham yetişmovçilik mavjud. Butun dunyoga murabbiylarning «eksporti» bilan nom qozongan yurtda terma jamoaga hatto nemis murabbiyi Rojyer Şmidtning tayinlanilişiga sal qolgandi. Hamma rad etdi: Kuman «Everton» bilan band edi, Peter Boş «Ayaks»dagi çala işlarini tugatişni istadi, hatto «Al-Jazira»da işlayotgan Henk Ten Kate ham terma jamoani boşqarişdan boş tortgandi. 

Kelajakda bu murabbiylardan faqat Ronald Kuman va Peter Boş terma jamoada özgariş qila olişi mumkin. Çunki, bu murabbiylar total futbol asiri bölib qolişmagan. Masalan, Boşni ötgan yili köpçilik «Ayaks»dan 3-5-2 sxemasini qöllaganida tanqid qilgan edi, ammo keyinçalik, jamoa bu taktika bilan Yevropa Ligasi finaligaça ham bordi, murabbiyning özi esa, ğoyalarini Dortmundda sinab körişni boşlab yubordi.

ĞOYaSIZLIK

80-yillardagi çempion Rinus Mixels taktik daho edi. Kroyf ham. U total futbolni kaşf qilgan, yangi amplua yaratgan va öng oyoqdan foydalanadigan futbolçilar öng qanotda, çapaqaylar çap qanotda öynaşi kerak, degan ğoyani ilgari surgan edi. Ammo u heç qaçon jismoniy tayyorgarlikka zör beriş tarafdori bölmagan – «yaxşi öyinçi kuçli bölişi şart emas» – degandi bir vaqtlar Yohan Kroyf. Lekin taktik bilim juda zarur bölgan. 70-yillar uçun bu ğoyalar öziga yaraşa ajoyib va revolyutsion bölgani aniq. Niderlandiyaliklar jahon çempioni bölişmasa-da, uzoq yillar bu mamlakat futboli dunyoda ğoyaviy yetakçilik qildi. Peşqadamlikning esa, öziga yaraşa oqibatlari bor.

Hammaning nigohi Amsterdamga qaratilgan, murabbiylar niderlandiyalik murabbiylar qölyozmalari asosida öz futbolini qurayotgan bir paytda Amsterdam joyida turib qoldi. Işlab turgan tizimga tegiş şartmi?

«Biz uzun davr mobaynida uxladik» – deydi Ruud Gullit – «hamma biz tomonga qarar, bizdan örnak olar, biz esa ğururlanib turaverdik. Bu davr mobaynida boşqa mamlakatlar öz uslublarini rivojlantira borişdi, kiçik davlatlar esa yaxşi himoyalanişni örganib olişdi».

Misol ölaroq, Gvardiolaning «Barselona»sini keltiriş mumkin, aynan golland futboli asosida öyin qurgan ispaniyalik murabbiy qöşimça sifatida yuqori va tezkor pressing elementlarini rivojlantirdi – bu uslub Ispaniya terma jamoasiga bir neçta yirik ğalabalarni olib keldi, ispan futboli dunyoda urfga kirdi.

Endi peşqadam emas, ergaşuvçi maqomga ötişga Niderlandiya futboli qançalik tayyor? Uzoq yillardan buyon öziga mos va xos bölgan ğoyalar ostidan ergaşgan tizim uçun boşqa muvaffaqiyatli yönalişlarga moslaşiş qanday keçadi?

Oçiği, Niderlandiya terma jamoasini Rossiya-2018 da körişdan köra, yaqin yillarda mana şu savollarga javob oliş qiziqroq tuyulyapti menga. Sizgaçi?

Qahramon Aslanov tayyorladi