Dubaydan gapiramiz... Özbekistonlik migrantlar uçun Amirliklarda qanday muammolar bor?
|23:00 / 12.10.201770 88012 min
Kollejda yoki universitetda öqiyotgan yoşlarimiz bilan ularning kelajakdagi rejalari haqida heç suhbat qurganmisiz? Öylaymanki, javobingiz — «Ha», eng kamida ana şunday rejalar quloğingizga çalingan. E'tibor bersangiz, ularning aksariyati çet elga borib öqiş, işlaş va kelajakda yetuk mutaxassis bölib qaytişni, mamlakat rivojiga öz hissasini qöşişni niyat qilişadi. Bunday insonlarning boriga şukr.
Avval iqtisod, keyin siyosat deganlaridek, tan oliş kerak, bu masalada ham moddiy manfaat muhim rol öynaydi, çunki odamlarimizda şunday fikr şakllanganki, çet elga çiqdimi, u odam qisqa fursatda katta mablağga ega böladi hamda yaşaş şaroitlari tubdan yaxşilanadi.
Şu boisdan ham köp yillardan buyon fuqarolarimiz Rossiyaga serqatnov bölib qolişdi. Sönggi paytlarda esa Janubiy Koreya va arab mamlakatlari, xususan, Birlaşgan Arab Amirliklari (BAA), Qatar kabi davlatlarga borib işlaş ommalaşdi. Rossiya va Janubiy Koreyadagi vaziyat, şaroitlar, iş va maoş qandayligi haqida har birimiz ozmi-köpmi fikrga egamiz. Arab mamlakatlari haqida esa har kim turli fikr bildirganligi tufayli bunday deya olmaymiz. Keling, hozir BAAdagi (xususan, Dubaydagi) öziga xos tajribamga tayangan holda bu yerdagi şaroit, muhojirlar uçun yaratilgan imkoniyatlar haqida gapirib bersam.
Dubay… Dunyodagi eng baland bino, eng katta savdo markazi, dengiz sathidan eng balandda joylaşgan restoran, insoniyat tomonidan yaratilgan sun'iy orol, «yetti yulduzli» deya ataladigan yelkan şaklidagi eng maşhur mehmonxona kabilarni (röyxatni davom ettiriş mumkin) öz bağriga olgan şahar; köpçilik aytadiganday, bu alohida davlat emas, balki, BAAdagi yetti amirlikning biri.
Bu şaharda turizm öta rivojlangan, har qadamingizda haşamatli beş yulduzli mehmonxonalar, Michelin-Star’ga ega restoranlar, barlar, köngiloçar joylar, köz körib quvnaydigan yirik savdo markazlari va albatta, qişin-yozin çömiliş mumkin bölgan bepoyon dengiz bor…
BAA islom madaniyati humkron ölka bölsa-da, poytaxt Abu-Dabi va Dubay yetarliça oçiq, zamonaviy, yevropalaşgan şaharlar. Biz tasavvur qiladigan kondura yoki abaya (arablarning milliy libosi) kiygan, beş mahal namozni kanda qilmaydigan, spirtli içimlik nima ekanligini bilmaydigan arablarning oçiq-soçiq kiyinişi, ayş-işratga berilganligini köriş tabiiy hol. Abu-Dabi Dubaydan farqli ravişda, özining milliyligini oz bölsa ham saqlab qolganiga qaramay, vaziyat deyarli bir xil. Amirliklardan faqatgina Şarja özining qat'iy qoidalari bilan ajralib turadi: bu yerda spirtli içimliklar sotilmaydi va iste'moli taqiqlanadi.
Bu davlatda rasmiy til arab tili, lekin aksariyat aholi ingliz tilida sözlaşadi. Bundan taşqari, hind, urdu va tagalog tillari keng tarqalgan. Xullas, ingliz tilida sözlaşa olsangiz, köçada qolmaysiz.
Mavzuga oid
BAAda dunyoning turli burçaklaridan kelgan muhojirlarni uçratişning heç ajablanarli joyi yöq. Mamlakat umumiy aholisi qariyb 9,5 million kişi bölib, uning bor-yöği 11,5 foizi mahalliy aholi vakillari hisoblanadi, qariyb 40 foizi esa hindlar va pokistonliklar; şuningdek, filippinliklar, şri-lankaliklar, bangladeşliklar ham köpçilikni taşkil etadi. Şu bois şaharning eski qismi bölgan Deyra tomonlarga yölingiz tuşsa, özingizni arab mamlakatida emas, Hindistonda yurganday his etasiz.
Hozirda MDH mamlakatlaridan, ayniqsa, Ukraina va Özbekistondan ham taşrif buyurgan muhojirlar soni ham ortib bormoqda (internetdan olingan 2016 yil ma'lumotlariga köra, 14 ming kişi atrofida).
Sababi — davlatning çet el fuqarolari uçun oçiqligi, viza oliş u qadar qiyin emasligi, ingliz tilini bilganlarga ma'lumotidan qat'i nazar iş (xizmat körsatiş sohasida) topiş qulayligidir. BAAda işlayotgan özbeklarni şartli ravişda tört guruhga böliş mumkin:
• Mehmonxona va restoran biznesida — reception, hostess (restoranda mehmonlarni kutib oluvçi), concierge (mehmonlarga turli ma'lumotlar beruvçi), ofitsiant, barmen kabi lavozimlarda işlayotganlar. Ularning bir oylik daromadi 700–1200 AQŞ dollari atrofida bölib, yaşaş joyi, oziq-ovqat, transport, kommunal tölov kabi xarajatlar kompaniya hisobidan. Ya'ni, faqat şaxsiy ehtiyojlaringiz uçun çöntagingizdan pul işlatasiz.
• Yirik savdo markazlarida sales assistant, sales executive bölib işlaş — sotuvçilik. Bunday sohada işlayotganlarda maoş 1200–3000 dollar atrofida bölib, kompaniya öz işçisiga yaşaş uçun heç qanday şaroit yaratib bermaydi, ya'ni hammasi işçining öz hisobidan.
Dubaydagi vaziyat bilan qisqaça taniştirib ötsam. Bir xonali xonadonni bir oyga 800–1500 dollar evaziga topişingiz mumkin, albatta, kim bilandir birgalikda ijaraga olişingiz mumkin. Bundan taşqari, kommunal tölovlar ham sizning zimmangizda. Oziq-ovqat va transport uçun 500 dollar atrofida (özingizga boğliq) sarflaysiz. Mazkur guruhga sayyohlik agentliklarida faoliyat yuritayotganlarni ham kiritiş mumkin, ularda ham deyarli xuddi şunday vaziyat.
• Fly Emirates, Fly Dubai, Air Arabia kabi aviakompaniyalarda yoki aeroportda turli lavozimlarda işlayotganlar. Ularning oylik daromadi 2000–4000 dollar atrofida bölib, yaşaş joyi bilan ta'minlanadilar, qolgan narsalar esa işçining öz hisobidan.
• Sayyohlik vizasi bilan yurgan hamda turli xil mayda-çuyda işlar bilan şuğullanayotganlar, doimiy iş qidirayotganlar va boşqalar. Dubayning eski şahar qismidagi Deyra bozoriga borsangiz, xuddi Toşkentdagi «Malika»ga kelib qolganga öxşaysiz — elektronika mahsulotlarining aksariyat sotuvçilari Markaziy Osiyodan kelgan muhojirlar. Bundan taşqari, şunga öxşaş sotuvçilarni aeroportga borganingizda ham uçratişingiz mumkin. Özbekistonga qaytayotganingizda siz orqali telefon yoki noutbuk jönatmoqçi bölişadi. Ularning işi barqaror emas, daromadi esa işbay va hamma narsa öz hisobidan.
Bundan taşqari, barmoq bilan sanarli vatandoşlarimiz köçmas mulk sohasida faoliyat olib boradi. Ularning daromadi haqida aniq ma'lumotga ega emasman, şunisi aniqki, ularning oylik maoşi kamida 4000–5000 dollarni taşkil etadi hamda har bir sotilgan köçmas mulkdan ma'lum miqdorda foyda oladi. Bunday işlarga joylaşiş uçun köp yillik xorijiy tajriba talab etiladi.
Özbeklarning aksariyati yuqorida aytilgan birinçi va ikkinçi guruhlardagi kabi işlarda faoliyat yuritadi. Sababini bunday sohalarda iş köpligi, işga joylaşiş uçun çet el tajribasi talab qilinmasligi (öz xodimi uçun katta imkoniyatlar yaratib bergan kompaniyalarda aksinça) bilan izohlaş mumkin.
Uçinçi guruhdagilarni esa omadlilar deb ataş mumkin. U yerda yaratilgan şaroit maqtovga sazovorligi tufayli köpçilik havo yöllariga işga kirişga harakat qiladi. Buning uçun, birinçi navbatda, omad, keyin ingliz tilini mukammal biliş va, albatta, xorijiy tajriba talab qilinadi.
Yuqorida dastlabki uçala guruhning örtaça maoşlari haqida ma'lumot bergandim, eslatib ötay, Dubayda yaxşigina karera qiliş mumkin, şunga qarab maoş ham oşib boradi.
Törtinçi guruh haqida fikr yuritganda esa, bir qator muammoli va oğriqli vaziyatlarga duç kelişingiz mumkin. Ya'ni ingliz tilini bilmaydigan, mayda-çuyda iş bilan şuğullanayotganlar hamda iş topolmay sarson bölib yurganlar. Eng açinarlisi, öz qadrini bilmay, tanasini sotib yurgan ayollar… Ba'zida şundaylarni uçratib qolsam, Özbekistondan ekanliklarini aytişdan uyalib, men bilan rusça yoki inglizça gaplaşadilar. Öşa payt ularga nimalardir degim keladi, lekin…
Keling, döppini bir çetga qöyib öylab köraylik, mazkur guruhning şakllanişiga Özbekiston va BAA örtasida işçi kuçi migratsiyasi böyiça qandaydir tizim yöqligi qaysidir ma'noda sabab bölmayaptimikan? Çunki, Özbekistonda turib arab mamlakatlaridan iş topiş ança muşkul: omadi kulganlar internet orqali iş topadi, barça hujjatlarni onlayn rasmiylaştiradi. Bu yölda ularga tajribasi bor tanişlar yoki ma'lum haq evaziga «tanişlarning tanişlari» kömak beradilar. Omadi kulmaganlar esa sayyohlik vizasini olib, bir neça oyga iş qidiriş uçun taşrif buyuradi. Albatta, bu jarayonning turgan-bitgani xarajat, çipta narxlarini qöşib hisoblaganda dastlabki ikki oyda 2000 dollar atrofida sarf qilişingiz kerak. Iş topsangizku, xöp-xöp. Topolmasangiz, dardingizni kimga aytasiz (aytgança, eng kamida Dubayda aylanib ketganingiz qoladi).
Qirğiziston va Ukraina fuqarolari iş topişda u qadar qiynalişmaydi, çunki ular öz joylaridan turib iş topadilar va tayyor işga kelib joylaşadilar. Çunki uşbu davlatlarda BAAdagi kompaniyalar bilan özaro aloqalarni yölga qöygan, işga joylaşiş uçun kömaklaşadigan va konsultatsiyalar beradigan rasmiy agentliklar mavjud.
Töğri, bizda ham Taşqi mehnat migratsiyasi masalalari agentligi çet elda işlaşni xohlagan odamlarni xususiy şartnoma orqali boşqa davlatga yuboradi, lekin agentlikning faqatgina Rossiya, Janubiy Koreya, Yaponiya va Polşa bilan şartnomasi bor, xolos. Menimça, BAA bilan ham şunday şartnoma imzolansa, bu davlatdagi işlaş şaroitlari örganilsa (vaholanki, şaroitlar Rossiya va Janubiy Koreyadagidan yaxşiroq) yoki alohida bir agentlik tuzilsa, foydadan xoli bölmasdi. Öylaymanki, uşbu masalaning ijobiy hal etilişi çet elda iş izlab yurgan fuqarolarimizga bir qator yengilliklar berilişiga hamda qöşimça iş örinlari yaratilişiga sabab böladi.
Bundan taşqari, mamlakatimizda turizm yönalişida mutaxassislar tayyorlovçi beş oliy öquv yurtida ta'lim olayotgan talabalarni Intership tarzida malaka oşirişga yuboriş mumkin. Dubayda ana şunday amaliyot ötayotgan Yevropa, Koreya, Yaponiya hamda Xitoy talabalarini köp uçrataman. Aminmanki, Özbekiston şunday taşabbus bilan çiqsa, ikkinçi taraf ham qöllab-quvvatlaydi.
Kuni-keça Prezidentimiz Şavkat Mirziyoyev ham mamlakatimizda turizmni izçil rivojlantiriş istiqbollari hamda amalga oşirilayotgan işlar tahliliga bağişlangan yiğilişda turizm iqtisodiyotning muhim tarmoqlaridan biri ekanligi, mavjud imkoniyatlardan samarali foydalangan holda uşbu tarmoqni yanada takomillaştiriş zarurligi, bu yölda turizm rivojlangan xorijiy mamlakatlar tajribasini mukammal özlaştiriş zarur ekanligini ta'kidlab ötdi.
Ayniqsa, 2016 yil 2 dekabrdagi «Özbekiston Respublikasining turizm sohasini jadal rivojlantirişni ta'minlaş çora-tadbirlari töğrisida»gi Prezident farmonining samarali ijro etilişida turizm sohasida keskin sur'atlar bilan rivojlanayotgan mamlakatdan nimadir örganişimiz hamda ularni yurtimizda tatbiq qilişimiz milliy turizm mahsulotlarini yaratiş va ularni jahon bozorlarida tarğibot qiliş, turizm sohasida Özbekistonning ijobiy qiyofasini şakllantirişda muhim ahamiyat kasb etadi.
Men fuqarolarimiz arab mamlakatlariga kelib «gastarbayter» sifatida işlasin, degan fikrdan yiroqman. Kelib, tajriba almaşsin, örgansin hamda vatanga qaytib, turizmni rivojlantirsin, mamlakatimiz taraqqiyotiga öz hissasini qöşsin.
Men Dubayda yurgan özbeklarga köpinça şunday savol beraman: «Özbekiston rivoji uçun heç bölmasa bir ğişt qöyganmisiz?». Bu savoldan söng kimdir öylanib qoladi, kimdir esa «Sen kimsan özi, menga bunday savol berasan?» deb, ustimdan kulganday böladi.
Nima bölganda ham har birimiz yurtimiz ravnaqi uçun javobgarmiz va mas'ulmiz. Davlatimiz rahbari tomonidan tatbiq etilayotgan islohotlarni töla anglab yetgan va amalga oşirsakkina oldimizga qöyilgan maqsadga erişamiz.
Ötgan 26 yil davomida «Özbekiston — kelajagi buyuk davlat» deya bong urdik. Öylaymanki, mustaqilligiga çorak asr bölgan Özbekistondek davlatning nafaqat kelajagi, balki buguni ham buyuk bölişi kerak. Bugunimizni buyuk qilaylik, ertaga bundanda buyuk davlatga aylanamiz! Bu yölda barçangizga omad! Salomat böling!
