Ura-uraçilik qiladigan zamonlar ötyaptimi yoki...

Alohida bir e'tibor qiliş zarur bölgan holat şundan iboratki, tarixda tarbiyali izzat-iboli ayollarimiz erkak kişining yuziga qaray olmagan, ayrim ayollarimizning xalq qabulxonalarida rahbarlarimizning oldida, ayniqsa eng açinalisi — viloyat hokimining oldida özini uşlay olmayotganliklarini körgan boşqa ayollarimizda men ham şunday qiladigan bölsam öz muammoimni hal qilişimiz mumkin ekan-da, degan tuşunça yoki dunyoqaraş şakllanişiga sababçi bölib qolmaymizmi, degan savolga javob qidirib körişimiz lozim! Aks holda keç bölişini esdan çiqarmaylik.

Musulmonçilikda bir narsa borki, ota-onaning farzand oldidagi farzi va qarzlari sifatida farzand tuğilgandan keyin unga çiroyli va munosib ism qöyiş, öğil bola tuğilsa sunnatini qiliş, qiz bola tuğilsa aqiqa qilib beriş, voyaga yetganga qadar ularni qornini töyğaziş va ustini but qiliş (kiyintiriş), voyaga yetganidan keyin esa öğilni uylantiriş, qiz bolani esa turmuşga uzatiş kabilar sanab ötiladi.

Ota-onalarimizning yuqorida sanab ötilgan farzand oldidagi özlarining farz va qarzlarini ijro eta olmasliklari holatlarini kelib çiqişini, bunday holatlarni barmoq bilan sanaş mumkin bölganida ota-onalarning noşudligi bilan izohlansa, bunday holatlarning ommaviy tus olişini jamiyatning kamçiligi sifatida qaraş lozim böladi.

Yuqoridagi fikrlarimizdan kelib çiqqan holda xulosa çiqariş qiyin bölmasa kerak! Öşa paytlarda bolalarning sunnat va nikoh töylarini ötkazib beriş qilingan işlarimizni köklarga kötarib maqtaş emas, balki bunday noxuş holatlarning oldini oliş uçun nima qilişimiz kerak degan savolga javob qidirganimizda töğri bölgan bölarmidi?

Savol tuğiladi, bugun ham mana şu xalq qabulxonalaridagi bölayotgan işlarni köklarga kötarib maqtamasdan, tegişli masalalarga ta'sul bölgan mutasaddi idoralar nima bilan şuğullanayapti, agar ular öz vazifalarining ijrosini ta'minlayotgan bölsa, bunday holatlarning kelib çiqiş sabablarining ildizi qayerda degan savolga javob topişimiz va ularni tugatiş ustida iş olib borsak töğri bölmaydimi? Çunki xalq qabulxonalari orqali biror bir kişining muammosini hal qiliş bu şunga öxşaş muammolarning butunlay tugatilganligini bildirmaydiku!

Mana şunday özimizning öylamasdan qilayotgan harakatlarimiz orqasidan xalqimizda boqimandalik kayfiyatini şakllanişiga sababçi bölib qolmayapmizmi degan aççiq, aççiq bölsa ham haqiqat bölgan savolga javob topişimiz kerak böladi! Xalqimizning çiroyli naqli bor — «Döst açitib gapiradi, duşman kuldirib». Aççiq haqiqatga tik boqib örganişimiz kerak. Xitoyliklarning bir çiroyli falsafiy naqli borki, «Baliq tutib bermang, baliq tutişni örgatib, qarmoq bering!». Çunki bugun baliq tutib berib qornini töğazsangiz ertaga yana qorni oçganidan keyin sizning baliq tutib berişingizni kutib turadi. Aksinsa baliq tutişni örgatib, qarmoq berilsa qorni oçgan paytida baliqni özi tutib yeydi, kimdandir najot kutmaydi.

Xalqimiz örtasida boqimandalik kayfiyati ortib borayotganligiga bir misol: Xalq qabulxonasiga murojaati qilib dasblabki badalini kimlardir tölab beriş orqali loyihaviy uylardan biriga ega bölgan surxondaryolik fuqaro endi tekin maşinani xohlab qolganligi yuqoridagi fikrimizning tölaqonli isboti emasmi?! Ayrim öziga töq bölgan fuqarolarimizning özining qöygan bir masalasini hal qilib olganidan keyin yana Prezidentimizning xalq qabulxonasiga 208 marotaba murojaat qilganligini qanday izohlaş mumkin?

Albatta, haqiqatda ham yordamga muhtoj bölgan ayrim fuqarolarmizning muammolarini hal qilişga yordam beriş kerakdir, lekin uni matbuotda körsatib köklarga kötarib maqtaş amaliyotiga çek qöyiş lozim! Çunki, özbeklarda bir gap borki «Öng qöling berganini çap qöling bilmasin!». Nahotki jurnalistlarimiz mana şunday özlarining harakatlari bilan özimizni özimiz yoki «özbekligimizni» yerga urayotganliklarini tuşunib yetmasalar!

Sirdaryo viloyatining Oq oltin tumanidan tayyorlangan «Piyoda» körsatuvlarida berilgan epizodlardan bir masalaga e'tiboringizni qaratmoqçiman. Jurnalist bir ayolga murojaat qilib, daromadi manbasini söraganda eri har kuni çiqib ketib, işlab topib kelgan daromad hisobiga kun keçirişlarini aytganida, pensiya oliş olmasligi bilan qiziqqanida eri ham özi ham pensiya yoşida bölişlariga qarasamasdan pensiya olmasliklarini aytadi. Jurnalist ham, uning bilan birga borgan mutassaddilar ham bu holatga e'tibor qaratmadilar. Ya'ni pensiya yoşida böla turib, pensiya olmasliklarining sababi nimada ekanligini tuşuntirib bermaydi.

Mazkur holat köpçilik holatlarda jurnalistlarimizning ixtisoslaşişlaridagi muammolar yoki ularning ma'lum masalalar böyiça körsatuvlar tayyorlaganlarida maxsus tayyorlanişga yetarli e'tibor bermasliklari bilan izohlanadi. Çunki xalqimizning köpçiligida ertangi kunimizni bevosita belgilab beradigan şunga öxşagan masalalar böyiça yetarli huquqiy bilimlarga ega emasliklari yoki bilganda ham bir kuni bilan yaşaş odati çuqur ildiz otganligi natijasida hujjatsiz, ya'ni tegişli tartibda rasmiylaştirilmagan holatda norasmiy işga yollaniş holatlari mana şunga öxşaş muammoli holatlarni keltirib çiqarmoqda.

Ya'ni, tegişli tartibda rasmiylaştirilmagan holatda yollanib işlaş natijasida unga iş staji ham hisoblanmaydi, undan davlat byudjyetiga örnatilgan tartibda jismoniy şaxslardan olinadigan daromad soliği, pensiya jamğarmasiga yagona ijtimoiy tölov hamda suğurta badali ham ötkazib berilmaydi. Xuddi şuningdek, jamğarib boriladigan pensiya jamğarmasiga tegişli badallar ötkazib berilmaydi. Buning natijasida hisobot davrida davlat byudjyetini töldirişda muammolar kelib çiqadi, byudjyet taşkilotlari xodimlarining nominal va real daromadlarini, xuddi şuningdek sotib oliş qobiliyatini oşirib boriş imkoniyatlari çeklanadi. Eng yomoni — pensiya yoşiga yetgan va ijtimoiy himoyaga muhtoj bölgan paytda öz vaqtida pensiyaga çiqa olmaydilar, albatta 5 yil ötib pensiya rasmiylaştiriş imkoniyatiga ega böladi, lekin Özbekiston Respublikasi hududida örnatilgan eng kam miqdorda pensiya oladilar.

Özbekiston Respublikasining 1993 yil 3 sentabrda qabul qilingan 938-XII sonli «Fuqarolarning davlat pensiya ta'minoti töğrisida»gi qonunining 2-moddasida davlat pensiyalarining turlari sifatida yoşga doir pensiya, nogironlik pensiyasi va boquvçisini yöqotganlik pensiyalari tayinlanişi belgilab qöyilgandir. Yoşga doir pensiya oliş huquqiga erkaklar — 60 yoşga tölganda va iş stajlari kamida 25 yil bölgan taqdirda, ayollar — 55 yoşga tölganda va iş stajlari kamida 20 yil bölgan taqdirda ega bölişi tartibi örnatilgan.

Ijtimoiy işlab çiqarişda band bölgan, lekin ma'lum bir sabablarga köra iş stajlari yetarli bölmagan holatda, qonunda aholini ijtimoiy himoyasini ta'minlaş nuqtai nazaridan pensiya rasmiylaştiriş tartibi örnatilgan bölib, unga asosan iş staji töliq bölmagan çoğdagi pensiya tayinlaş uçun (7-modda) yetarliça iş stajiga ega bölmagan şaxslarga yoşga doir pensiyalar Qonunning 37-moddasi birinçi qismining «a», «b», «v» va «g» bandlarida nazarda tutilgan kamida 5 yil iş staji mavjud bölgan taqdirda, bor stajga mutanosib miqdorda (29-modda) tayinlanişi tartibi amal qiladi. Pensiya tayinlaşda pensiyaning miqdori ikki omilga, ya'ni iş staji va fuqaroning tanloviga köra oxirgi ön yildagi ketma-ket beş yillik örtaça daromadga boğliq bölişini e'tiborga olsak, bunday asosda pnensiya rasmiylaştiradigan fuqarolar juda kam miqdordagi pensiya olişlari ma'lum böladi.

Bugungi kunda mabuotda, ayniqsa televideniyeda odamlarning asabiga tegadigan darajada reklama qilinayotgan, elektr va gazdan foydalanganlik uçun tölovlarni öz vaqtida amalga oşirmaganlik uçun javobgarlikning oşirilganligi töğrisidagi reklamalarning örniga mana şunday norasmiy işlaş natijasida öz vaqtida pensiyaga çiqa olmasliklari, çiqqanlarida ham juda kam, boşqalarga nisbatan 3–4 barobar kam pensiya olişlari böyiça fuqarolarning tegişli huquqiy bilimlarni oşirişga qaratilgan reklamalar berilsa maqsadga muvofiq bölardi. Bunday reklamalar aholining rasmiy işlaş darajasini oşirişga xizmat qiladi, natijada davlat byudjyetining daromadlari mutanosib ravişda ortadi, byudjyet taşkilotlari xodimlari iş haqlarini va pensiyalarni oşiriş imkoniyati vujudga keladi, öz navbatida yetarli rasmiy daromadga ega bölganlar kommunal tölovlar, şu jumladan gaz va elektr energiyasi böyiça körsatilgan xizmatlar uçun tölovlarni öz vaqtida amalga oşiradi.

Xuddi şuningdek, jurnalistlarimiz ham bir xil siyqasi çiqib ketgan mavzularda, bir birini takrorlovçi va zerikarli körsatuvlar tayyorlamasdan, xalqimizning huquqiy ongini oşirişga qaratilgan mana şunga öxşagan mavzulardagi körsatuvlar va eşittirişlar tayyorlasalar matbuotning obrösini hamda mamlakatimizning iqtisodiy qudrati va ma'naviy barkomilligini oşirişga öz hissalarini qöşgan bölar edilar.

Erkin Yusupov,
iqtisod fanlari doktori