Afğoniston haqida mulohazalar

Taşqi kuçlar ta'sirida qolgan oddiy xalq va davlat boşqaruv tizimi, yuqorida körsatilgan muammolarga hozir ham e'tiborsiz bölib yaşaşga majbur qilinayotganligi yaşirib bölmaydigan aççiq haqiqatga aylangan. Bu ahvolning asosiy sabablari esa içki siyosiy va iqtisodiy beqarorlikdir.

Afğonistonning yaqin ötmişida yaşagan, ba'zi bir nopok niyatli ğarazli kimsalar agar uning şaxsiy istagi amalga oşmasa, mamlakatda yana uruş davom etişi mumkinligini va öz maqsadi yölida hattoki afğon xalqining osoyiştaligini ham buziş qölidan kelişini tahdidlar bilan e'lon qilib, dunyoga jar solib kelgan edi. Bunday soxta siyosatçilar Afğoniston ötmişida oddiy avom xalqni qörqitiş va unga tahdid qiliş yöli bilan siyosiy lavozimlarga ega bölib, Afğoniston siyosiy sahnasiga ham çiqib olişgan va öz nayranglarini dunyo hamjamiyati köz oldida köp marta körsatişgan.

1. Afğonistonning yaqin tarixida, öz davlati va öz xalqining işonçini suiste'mol qiliş orqali, yolğon yöllar bilan yuksak davlat lavozimlarini egallagan va bu işonçni nopok işlarda qöllab, öz şaxsiy manfaatlariga erişgan amaldor şaxslarning ötmişdagi jinoiy qilmişlari oqibatida mamlakatning siyosiy, ijtimoiy va iqtisodiy vaziyati noçor ahvolga olib kelindi. Beçora oddiy xalq, soxta siyosatçilar tuzgan jinoiy guruhlar tomonidan şiddatli kuç işlatilişidan va qurolli tahdidlardan qörqqan holda dahşat içida yaşaşga majbur qilingan;

2. Islom dinini niqob qilib olgan şovinistlar va terrorçi guruhlar özlarining ğarazli va yovuz niyatlarini yaşiriş maqsadida Afğonistonning oddiy avom xalqini qörquv va dahşatga mahkum qildi. Qörqitiş va tahdid qiliş yöli bilan mamlakat içkarisida qilinayotgan barça nohaqliklarga, qonunsizlik va zulmga nisbatan mahalliy xalq e'tiborsiz bölib, ovozini çiqarmay indamasdan yaşaşga majbur qilib kelinmoqda;

3. Ötmişida yuksak davlat lavozimlarida işlagan ba'zi bir amaldorlarning oçközligi, fahm-farosatsizligi hamda nopokligi oqibatida Afğonistonda uyuşgan jinoyatçi guruhlar yuzaga çiqdi. Bu jinoiy guruh egalari öz şaxsiy manfaatlariga erişiş yölida, hattoki Afğoniston davlat qonun-qoidalarida körsatilgan rasmiy tartib-intizomni ham ma'lum bir toifalarning yoki öziga tegişli qabilalarning foydasiga işlatib keldi. Har xil jinoiy guruhlar oddiy avom xalq içida turli ziddiyatlar keltirib çiqarib, hozirgi kunda ham Afğonistonning taşqi va içki siyosiy vaziyatiga yomon ta'sir ötkazib kelmoqda.

Ta'kidlaş joizki, aynan Afğonistonni içki siyosiy buzğunçilikga yetaklagan unsurlarning ötmişda körsatgan nayranglari va qilmişlari oqibatida mamlakatda içki nizolar köpaydi. Davlat içidagi parokandalik tufayli yuzaga çiqqan qabilalar va millatlar örtasidagi uruş hozirgi kungaça Afğonistonning oddiy avom xalqini azob-uqubatda va ğam-taşvişda yaşaşga mahkum qilib kelmoqda. Natijada ğaraz niyatli, nopok kişilar yaratayotgan adolatsizliklar sabali, nafaqat davlatning moddiy boyligi va oddiy xalqning mol mulki, balki odamzotning eng katta boyligi bölmiş ma'rifati bilan birga ma'naviyati ham talon-taroj qilinib, yöq etilayotgani e'tiroz qilinmaydigan haqiqatga aylandi. Qariyib 35 yildan buyon mamlakat içkarisida davom etayotgan uruş va giyohvand moddalar işlab çiqarib dunyoga tarqatiş işlari afğon xalqning umumiy kayfiyatini va ahvolini juda ham ayançli körinişga olib keldi. 

Barça yomon illatlarning çiqişiga sababçi böladigan mutaassiblikni Afğonistonda tarğib qilib yurgan köp savodsiz va johil kişilar avom xalqning ongini zaharlaş bilan ovora. Ularning aksariyati «jon bilan non qayğusida yurgan odamlarga ma'naviyat, ma'rifat, til va adabiyotning nega keragi bor, tarix bilan falsafaning nega keragi bor, umuman ilmning nega keragi bor, undan köra bir burda non topiş uçun harakat qiliş afzal, jonimizni saqlamoqdamiz, biz bilan işing bölmasin, bizning öz yölimiz bor», degan gaplar bilan öz qobiğiga burkanib olgan. Afsuski, bunday kimsalarning faoliyatlari oddiygina nodonlik va odobsizlikning körinişi bölişiga qaramay, Afğonistonda zamonaviy hayotni inkor etuvçi kişilar bilan birga, özlarining bölmağur va soxta ğoyalarini tarğib qiluvçi kimsalar ham keng tarqalgan. 

Bunday noxuş vaziyat nafaqat Afğonistonda, balki dunyoning aksariyat tinç va farovon yaşayotgan mamlakatlarida ham yuzaga kelişi mumkin. Hozirgi globallaşuv davrida Afğonistondagidek açinarli vaziyatga tuşib qolişdan dunyoning heç bir davlati kafolatlanmagan davrda yaşayotganligini heç kim unutmasligi kerak. Çunki öz manfaatlarini közlab, boşqa davlatlarning içki işlariga aralaşadigan taşqi kuçlar tomonidan dunyoning köpçilik davlatlarida yaratib kelinayotgan qurolli töqnaşuvlar bunga yaqqol misol bölişi mumkin.

Uruş va zulm hukm surgan joyda iqtisodiy yöqçilik, siyosiy tanglik yuzaga kelişi, oddiy xalqning işsiz, qaşşoq bölişi va mamlakat vayronaga aylanişi muqarrardir. Bu ham Afğoniston misolida öz közingiz bilan körib turgan va inkor etib bölmaydigan haqiqatlardan biri bölib qoldi.

Bugungi kunda Afğonistonda yaşovçi aksariyat insonlarning eng katta umidi va maqsadi jon saqlaşdan iborat bölib qoldi. Ön gulidan bir guli oçilmagan, ösib kelayotgan yoş avlodning yaşab turgan har kungi dahşat töla hayotida körgan va bilganlari - uruş, ölim, yöqçilik va şiddatli yovuzlik. Albatta, bunday ahvol yoşlarning ruhiy keçinmalari va yoşgina ongiga qattiq zarba bermoqda. Şunday vaziyatlarda yaşayotgan bölişsa-da, afğonistonlik yoşlarining eng katta orzu-havasi asosan maktabda öqiş, savod çiqariş va tinçlikni armon qilişdan iborat bölib qoldi. Öz navbatida, şunçalik dahşat va uruş içida ham öqişga, savodli bölişga intilişini buyuk insoniylik fazilatlarning körinişi deb hisoblamoğimiz zarur. 

Zamonaviy ta'lim tarbiya olişni istagan va dunyodan xabardor bölişga qiziquvçan yoş bola, Afğonistondagi örta ta'lim maktablarining birini bitirganidan söng öqituvçilik kasbini çuqurroq örganiş maqsadida oliygohlardan biriga kiradi va diplom olib, oliygohni bitirib çiqadi, xöş, bundan keyin nima böladi? Albatta, Afğonistonda iş izlaş bilan ovora bölib, tibbiyotga kirsam bölar ekan, iqtisodga kirsam bölar ekan, degan afsus-nadomatlar davri boşlanadi. Koşki, tibbiyot yoki iqtisodni öqib çiqqanlar uçun iş topilsa. Oliygohni bitirib çiqqanlarning hammasiga ham iş topilavermasligini anglab yetgan yoşgina inson hayotning qiyinçiliklariga bardoş bera olmay jinoyatçilik girdobiga kirib ketadi. 

Çorasizlik va oğir iqtisodiy qiyinçiliklar tufayli aholi turmuşida yuzaga çiqqan oğir ahvoldan foydalanib, iş yuritayotgan jinoiy guruhlar özlari yaratgan şunday noqonuniy muhitning ta'sirida köplab afğonistonlik yoşlarni har xil yolğonlar bilan özlari tomonga oğdirib olmoqda. Oddiygina şunday sabalarga köra, afğonistonlik yoşlar jinoyatçi guruhlar safiga kirib ketişmoqda. 

Afsuski, Afğonistonda asosan yoşlar uruş, odam öldiriş, narkotik tijorati, terrorizm, hudkuşlik, savodsizlik va çorasizlik hukm surgan vaziyatning qurbonlariga aylanmoqda. Insonlar taqdirini vayron qilib, ularni qoronğulik sari yetaklab, savodsizlik va yöqçilik çangaliga taşlaşni amalga oşirib kelayetgan kimsalarning qilmişlari evaziga ba'zi bir yoşlar umidsizlik girdobiga kirib, berahmlik va hayotga işonçsizlik illatlari bilan özlarini bulğab qöyişmoqda. 

Umuman olganda, butun olam inson uçun yaratilganini va bu dunyoda faqat ezgulik qiliş örinli ekanligini dunyoning barça dinlari va falsafiy oqimlari tarğib qilib kelmoqda. Uruş, janjal, begunoh odamlarning ölimi aynan ilmsizlik va savodsizlik oqibatida kelib çiqadigan insoniyatga qarşi jinoyat ekanidan köpçilikning xabari bor. Lekin afğonistonlik yoşlar esini tanibdiki, Islom dini yölida Alloh uçun birovning öldirilganini eşitadi yoki köradi. Aslida esa, Olloh tomonidan odamga berilgan ruh öz bandasiga bergan yaratgan egasining inoyatidir. Odam odamga jon bermagan. Insonning jonini zörlab, şiddatli kuç işlatib, suğurib olişga heç bir bandaning haqqi yöq.

Inson joni şunçalik qadrsizlandimi?! Nahotki, insonni qiynaş va uning joniga qasd qiliş nafaqat musulmonning, balki odamzotga xos emasligini tuşuntiriş muammo bölsa?! Nega Afğonistonda birovning dunyoqaraşi va tuşunçalari ikkinçi odamnikiga öxşamagani uçun uning jonini oladiganlar köpayib ketdi? «Nahotki, şu e'tiqod bölsa?», «Nahotki, bu din bölsa?», «Nahotki, bu insoniylik bölsa?», degan içki tuğyonlar Afğoniston yoşlarining deyarli barçasini qiynayotganini insoniylik fazilatlardan yiroq bölmagan barça odamlar öz fahm-farosati orqali sezib, bila oladi. Butun yoşligi qörquv, dahşatli uruş-janjal içida ötgan inson uçun tinçlik va farovonlik qançalik buyuk ne'mat va yetişa olmaydigan orzu-havas ekanligini afğonistonlik yoşlar yaxşi tuşunişadi.

Bunday ahvolga e'tibor qilmaslikning özi, nafaqat begunoh insonlar ölimiga qilingan e'tiborsizlik va loqaydsizlikdir, balki insoniyatga qarşi qilinayotgan buyuk bir jinoyatga ham indamasdan şerik böliş bilan teng deya baholanmoği örinli bölar edi. 

(Maqolani tayyorlaşda muallifning Afğonistonda naşr qilingan «Afğonistonda özbek milliy ğoyasi va til ta'limi dasturlari» kitobidan foydalanildi)

Afğoniston haqida mulohazalar II-bölim

Şuhrat Salamov