Yerga xususiy mulkçilik zarurmi?

2006 yilda xususiylaştirişning ikkinçi bosqiçini ötkazişga urinib körildi. Prezidentning 24.07.2006 yildagi «Yuridik şaxslar va fuqarolarning binolari hamda inşootlari bilan band bölgan yer uçastkalarini xususiylaştiriş töğrisida»gi PF–3780-son Farmoni qabul qilindi. Bino va inşootlar, işlab çiqariş infratuzilmasi obektlari, şuningdek fuqarolarning yakka tartibdagi turar joylari joylaşgan yer uçastkalariga mulk huquqini beriş rejalaştirilgan (qişloq xöjaligi yerlari töğrisida söz bormagan). Buning uçun Vazirlar Mahkamasi hatto tayyorgarlik işlarini ham boşlagan edi. Biroq amaliy işlar qilinmadi.

Muallifning fikriça, qonun hujjatlariga muvofiq mulkdor va mulkdor bölmaganlarning yerga doir huquqlari kafolatlanişida unça farq bölmagani uçun öşanda islohot iş bermadi.

Birinçidan, yer mulkdorlari, egalari, foydalanuvçilari va ijaraçilari bir xilda yer soliğini tölaydilar (ijaraga oluvçilar uçun stavka böyiça ijara tölovlarini tölaş yer soliğini tölaş deb hisoblanadi, Soliq kodeksining XII bölimiga qarang). Şu tariqa, iqtisodiy jihatdan yerni sotib olişdan naf bölmagan. 

Ikkinçidan, mulkdorlar ham, mulkdor bölmaganlar ham yerning davlat va jamoat ehtiyojlari uçun bir tomonlama olib qöyilişidan (sotib olinişidan) himoyalanmagan (Yer kodeksining 37-moddasi). Ya'ni mulkdorlik maqomi – yer uçastkasi saqlanişiga kafolat böla olmaydi.

Bunday olib qöyiş (sotib oliş) imkoniyati qonunçiligimizga xos xususiyat bölib, natsionalizatsiya qiliş va rekvizitsiya ötkazişdek umumqabul qilingan tuşunçadan jiddiy farqlanadi. Uçala holatning barçasida mol-mulk pul evaziga olinadi. Biroq, masalan, natsionalizatsiya qilişda u davlat mulkiga ötadi. Davlat keyinçalik uşbu aktivdan xalos bölişga qaror qilsa, sobiq mulkdor mol-mulk qaytarib berilişini talab qilişga haqli böladi (Fuqarolik kodeksining 202-moddasi). Rekvizitsiya ötkazişga esa faqat favqulodda vaziyatlarda (avariyalar, katastrofalar va h.k.) yöl qöyiladi. Uşbu vaziyatlarning amal qilişi töxtaganidan keyin rekvizitsiya qilingan mol-mulkning sobiq egasi, xususiy mulkni davlat mulkiga aylantirişda bölganidek, uni öziga qaytarib berişni talab qilişga haqli (Fuqarolik kodeksining 203-moddasi).

Olib qöyiş (sotib oliş) butunlay boşqaça amalga oşiriladi – uçastkani bir tadbirkordan olib qöyib, boşqasiga berişlari, yoxud fuqarolarning yakka tartibdagi turar joylari örnida tijorat faoliyati yuritilişi (qimmat kvartiralardan iborat köp qavatli uy barpo etilişi, savdo markazi işlaşi va h.k.) uçun ularni buzib taşlaşlari mumkin. «Davlat va jamoat ehtiyojlari uçun» mavhum iborasi esa ana şunday iş qilişga yöl oçib beradi (Yer kodeksining 37-moddasiga qarang). Körinib turganidek, bir tomondan, davlat va jamoat ehtiyojlari, boşqa tomondan, xususiy şaxslarning (quruvçilar, investorlarning) tijorat manfaatlari örtasida aniq belgilangan çegara yöq. Ular aralaştirib yuborilgan. Şu örinda yer uçastkasining yangi sohibi, birinçidan, keyinçalik uning özidan ham yer olib qöyilişidan, ikkinçidan esa, yerni böşatiş uçun iqtisodiy talablarni xuddi şunday investorga bildira olişidan yuridik jihatdan suğurtalanmagan. 

Ma'lumot uçun: qöşni Qozoğistonda faqat istisnoli holatlarda yer uçastkalari olib qöyilişiga yöl qöyiladi, ularga quyidagilar kiritilgan: 

1) Qozoğiston Respublikasi tomonidan ratifikatsiya qilingan xalqaro şartnomalardan kelib çiqadigan xalqaro majburiyatlar; 
2) mudofaa va milliy xavfsizlik ehtiyojlari uçun, alohida qöriqlanadigan tabiiy hududlar, soğlomlaştiriş, rekreatsiya va tarixiy-madaniy ahamiyatga molik bölgan, maxsus iqtisodiy zonalarni barpo etiş va ularning faoliyat yuritişi uçun; 
3) foydali qazilma konlarini topiş va qaziş;
4) avtomobil va temir yöllarni quriş (rekonstruksiya qiliş), aeroportlar, aerodromlar, aeronavigatsiya obektlari va aviatexnika markazlari, temir yöl transporti obektlari, köpriklar, metropolitenlar, tunnellar, energetik tizimlar obektlari va elektr uzatiş liniyalari, aloqa liniyalari, kosmik faoliyatni ta'minlovçi obektlar, magistral quvurlar, muhandislik-kommunikatsiya tarmoqlari, kontsession loyihalarni amalga oşiriş, aholi punktlarining umumiy foydalaniladigan obektlarini quriş (rekonstruksiya qiliş);
5) uşbu moddada belgilangan istisnoli hollar röyxatiga kiruvçi obektlar qurilişi qismida aholi punktlari boş rejalarini ijro etiş, şuningdek byudjyet mablağlari hisobiga Qozoğiston Respublikasi Davlat rejalaştiriş tizimi hujjatlarida nazarda tutilgan obektlar qurilişi uçun yerlarni beriş.

Özbekiston qonunçiligidagi bunday ahvol – xöjalik yuritişning ma'muriy-buyruqbozlik tizimidan meros. Zero, mohiyatan olganda, uşbu sohadagi zamonaviy huquqiy rejim 1917 yildagi Yer töğrisidagi dekret qoidalariga köp jihatdan öxşaş: yerga xususiy mulkçilik yöq, yerni sotib oliş va sotiş, uni ijaraga, garov sifatida beriş taqiqlanadi va h.k. Şu bilan birga, inqilobgaça Özbekiston hududida yerga mulkçilik mavjud bölgan, olimlarning tasdiqlaşlariça, u davlat mulki bilan uyğun tarzda mavjud bölgan.

Töğri, öşa paytda aholi köpayişi va yer-suv zaxiralari çeklanişi muammosi bölmagan deyiş mumkin. Darhaqiqat, bir qaraşda mamlakatning oziq-ovqat xavfsizligini faqat unumdor yerning har bir kvadrat metrini nazorat qiliş yöli bilan ta'minlaş mumkindek, bunda yerga davlat mulkçiligi – undan maqsadli va oqilona foydalaniş kafolatidek körinadi. Biroq rivojlangan mamlakatlarda agrar sektor iqtisodiyotning lokomotivi hisoblanmaydi. Qişloq xöjaligiga möljallangan yerlarga xususiy mulkçilikning joriy etilişi masalasini umuman oxirgi navbatga surib qöyiş mumkin. Zamonaviy iqtisodiyot – şaharlar iqtisodiyoti, ösiş va rivojlaniş aynan şu yerda böladi.

Birinçi navbatda, sanoat, savdo, xizmat körsatiş sohasi hamda şaharlar, qişloqlar va ovullardagi oddiy aholi yerga xususiy mulkçilikka va u işonçli himoya qilinişiga muhtoj. U yöq bölsa – içki investitsiyalarni iqtisodiyotga safarbar qiliş yölida ortiqça tösiq böladi. Qöyilmalar saqlanişi kafolatlanmasa, heç kim investitsiya kiritmaydi. Biznes va köçmas mulkka har qanday qöyilma, u yoki bu jihatdan yerga bölgan huquqlar bilan boğliq. Bu haqda öylab köriş vaqti keldi.