Yerga öxşaş sayyoralardan birida yil bir haftaga ham yetmaydi

Kepler-452b baʼzan Yerning «katta qarindoşi» deb ataladi. 2015-yilda topilgani eʼlon qilingan bu obyekt uni kaşf etişda qöllangan Kepler kosmik teleskopi şarafiga nomlangan. Uning bir yili 384,8 kun davom etadi - bu Yerdagi yildan unçalik uzoq emas.

Biroq u Yerning aynan nusxasi emas. Diametri sayyoramiznikidan taxminan 60 foiz katta. Massasi va tarkibini bevosita aniqlaşga hozirça erişilmagan. Katalogdagi model bahosiga köra, massasi Yernikidan uç baravardan ziyod bölişi mumkin. Bu raqamni töğridan-töğri ölçov sifatida qabul qiliş töğri emas.

Kepler-452b aylanadigan yulduz Quyoşga öxşaydi, ammo undan keksaroq va kattaroq. Yulduz yorqinligi vaqt ötişi bilan oşsa, sayyora köproq energiya olişi mumkin. Atmosfera va okeanlar mavjud bölgan taqdirda, bu kuçli issiqxona effekti va suvning buğlanişiga olib kelişi ehtimol. Bu - ehtimoliy ssenariy, kuzatilgan manzara emas.

Sayyoragaça masofa taxminan 1800 yoruğlik yilini taşkil etadi. Masofani tasavvur qiliş uçun, soatiga 965 kilometr tezlikda töxtovsiz harakatlanilsa, unga yetib borişga qariyb ikki milliard yil ketar edi.

Kepler-186f uşbu röyxatdagi eng avval kaşf etilgan sayyoradir. U 2014-yilda aniqlangan va öz yulduzining yaşaşga yaroqli zonasida topilgan, ölçami Yernikiga yaqin birinçi sayyora sifatida keng eʼtibor qozongan.

Uning massasi taxminan 1,71 Yer massasiga teng deb baholanadi. Biroq bu ham bevosita ölçangan massa emas. Şu raqamning öziga qarab sayyoraning ziçligi yoki içki tuzilişi haqida qatʼiy xulosa çiqarib bölmaydi. U öz yulduzi atrofini 129,9 Yer kunida aylanib çiqadi.

Kepler-186f yulduzi Quyoşdan sovuqroq bölgani uçun sayyora kamroq energiya oladi. Şu bois uning yuzasida suyuq suv saqlanişi atmosferaning xususiyatlariga boğliq. Olimlar unda issiqlikni uşlab tura oladigan yetarliça qalin atmosfera bor-yöqligini hozirça bilmaydi.

Bu dunyoning manzaralarini uzluksiz şomga öxşatib tasavvur qiliş mumkin, ammo uning yuzasida örmonlar yoki okeanlar borligi aniqlanmagan. Kepler-186f bizdan taxminan 580 yoruğlik yili uzoqda joylaşgan.

Proxima Centauri b bizdan atigi 4,2 yoruğlik yili uzoqda joylaşgan. U Quyoş tizimiga eng yaqin yulduz atrofida aylanadi va yulduzlararo tadqiqotlar uçun eng qiziq nişonlardan biri hisoblanadi.

Sayyora 2016-yilda kaşf etilgan. Uning bir yili 11,2 Yer kuniga teng. Ölçami Yernikiga yaqin deb taxmin qilinadi, ammo diametri bevosita ölçanmagan. NASA katalogi keltiradigan «Yerdan 2 foiz katta» körsatkiçi ham hisobiy bahodir. Kuzatuvlardan olingan minimal massa esa Yernikidan taxminan 5 foiz katta.

Proxima Centauri Quyoşdan ança xira bölgani sababli, sayyora yulduziga yaqin aylansa ham yaşaşga yaroqli zonada qoladi. Biroq yulduzdagi kuçli çaqnaşlar jiddiy muammo tuğdirişi mumkin. Yuqori energiyali nurlaniş atmosferani yemirişi va yuzaga xavfli nurlar yetib kelişini kuçaytirişi ehtimol.

Şunga qaramay, Proxima bni hayot uçun mutlaqo yaroqsiz deb aytişga asos yetarli emas. Ayrim modellarga köra, yetarliça qalin himoya atmosferasi va zarur moddalar zaxirasi mavjud bölsa, suyuq suv saqlanişi mumkin.

Hozirça uning atmosferasiz, kuçli nurlaniş ostidagi toşli dunyo ekani yoki nisbatan qulay muhitga egaligi oçiq savol bölib qolmoqda. Yaqinligi ham nisbiy: soatiga 61 ming kilometr tezlikda, yaʼni Voyager apparatlariga xos tezlikda harakatlanilsa, bu masofani bosib ötişga taxminan 75 ming yil ketadi.

LHS 1140 b suyuq suv va hayot uçun ehtimoliy şaroitlarni izlaşda istiqbolli obyektlardan biri hisoblanadi. U 2017-yilda kaşf etilgan. Diametri Yernikidan taxminan 73 foiz katta, massasi esa 5,6 baravar köp. Uning bir yili 24,7 Yer kuniga teng - bir oyga ham yetmaydi.

Sayyora nisbatan sokin qizil mitti yulduzning yaşaşga yaroqli zonasida joylaşgan. Yulduzining massasi Quyoş massasining taxminan 18 foizini taşkil etadi, yoşi esa kamida beş milliard yil deb baholanadi.

Yulduz kiçik va xira bölgani uçun undagi yaşaşga yaroqli zona Quyoş tizimidagiga nisbatan ança yaqin joylaşadi. Şu sababli LHS 1140 b qisqa orbitada aylansa ham nisbatan möʼtadil haroratga ega bölişi mumkin.

Tadqiqotlar bu sayyorada katta miqdorda suv bölişi ehtimolini körsatadi. Ayrim modellarda u muz bilan qoplangan, yulduziga qaragan qismida esa suyuq okean saqlanadigan dunyo sifatida tasvirlanadi. Biroq okeanning mavjudligi va atmosferaning tarkibi hali tasdiqlanmagan. Bularni aniqlaş uçun qöşimça kuzatuvlar zarur.

Olimlar olis sayyoralarda hayot belgilarini izlaş uçun yangi avlod teleskoplarini işlab çiqmoqda. Asosiy maqsadlardan biri - atmosferalarda kislorod, metan kabi gazlarni aniqlaş. Ular muayyan şaroitlarda biologik jarayonlarga işora qilişi mumkin, ammo bunday gazlarning özi hayot mavjudligining yakuniy isboti böla olmaydi.

Şuningdek, tadqiqotçilar okean yuzasidan qaytgan yoruğlikning öziga xos yaltiroq izlarini aniqlaşga umid qilmoqda. Agar şu dunyolardan birida hayotning işonçli belgisi topilsa, bu insoniyat tarixidagi eng muhim ilmiy kaşfiyotlardan biri böladi.