Olib borilgan tadbirlar natijasida ajrashib yashayotgan necha nafar er-xotin yarashtirildi?

So‘zlar misoli yerga sochilgan urug‘ doni. Agar og‘izdan chiqquday bo‘lsa, ularni bittalab terib olish mumkin emas. El-yurt eshitganidan keyin ularni pardalab bo‘lmaydi. Shirin va ezgu so‘zlar oqib turgan zilol suvga o‘xshaydi. Zilol suv qayerga oqib borsa, u yerdan anvoyi chechaklar unib chiqadi.

T. Malik, “Odamiylik mulki” kitobi

Bugungi aholi bilan o‘tkazilayotgan ochiq muloqotlar jarayonida nikohdan ajralish sabablarini tahlil qilish asnosida o‘ylanmay aytilgan bir og‘iz so‘z, ibora yoki gapning nechog‘lik og‘ir oqibatlarga olib kelganiga guvohi bo‘ldik.

Gap shundaki, farzandlarini birga tarbiyalab, risoladagidek yashab kelayotgan er yoki xotindan birining o‘ylamay gapirgan bir og‘iz so‘zi va ikkinchi tomonning jahl ustida qaytargan javobi oxir-oqibat oilaning buzilishiga va farzandlar ota yo onaning mehr-muhabbati, tarbiyasidan judo bo‘layotganiga aslo befarq qarab bo‘lmaydi.

Afsuski, hayotda aynan shunday holatlar ko‘plab uchrab turadi. Masalan, xotini bilan 20 yilga yaqin umrguzaronlik qilgan, uch nafar farzandning otasi bor-yo‘g‘i xotinini telefonda gaplashganiga rashk qilib, unga nisbatan haqoratli so‘z aytishi, ayolning ham bunga haqorat bilan javob qaytarishi;

yoki har ikkalasi ellik yoshdan oshgan, 4 farzandning onasi bo‘lgan, qizini uzatgan ayolning eri nogironligi sababli ishlamagani bois unga gap qaytarishi, farzandlari oldida obro‘ni yer bilan bitta qilishi er-xotinlar ajralishiga sabab bo‘lgan.

Vaholanki, har ikki holatda er-xotin jahlga berilmasdan bir-birini tushunib, biri-ikkinchisiga ozgina yon berishi orqali o‘rtada kelib chiqqan tushunmovchilikning oldi olishi va pirovardida qo‘ydi-chiqdigacha borib yetmasligi mumkin edi.

Bizning izoh: qayd etilgan misoldagi er-xotinlar bilan alohida-alohida suhbatlashilib, har ikki tarafga xatosi nimadan iborat ekanligi tushuntirilganida, ular xatosini tan olib yarashdi.

Oilaviy ajrashishlarning sabablari haqida gapirganda, yana shunga e'tibor qaratish kerakki, er-xotin o‘rtasidagi o‘zaro munosabat ham bu borada ba'zan hal qiluvchi ahamiyat kasb etadi.

Aniqroq aytganda, er o‘zining kundalik ishi bilan mashg‘ul bo‘lib, xotiniga yetarli e'tibor qaratmasligi, turmush o‘rtog‘i, farzandlarining onasidan birgina shirin so‘zini ayagani ham ba'zan oilaning darz ketishiga sabab bo‘ladi. Aholi bilan ochiq muloqotlar jarayonida “xotini aytganini qilmagani” tufayli ajrashib yashayotgan oila boshlig‘i - ikki farzandning otasidan, turmush o‘rtog‘iga oxirgi marta qachon yaxshi gap aytgani yoki biron-bir munosabat bilan sovg‘a bergani haqida so‘raganimizda uning xotiniga umuman e'tibor qaratmagani ma'lum bo‘ldi.

Xalqimizda “nima eksang shuni o‘rasan” yoki “mehr ko‘rsatsang-mehr ko‘rasan” kabi maqollar bejiz aytilmagan. Agar oila boshlig‘i - er xotinining zimmasiga faqatgina uy yumushlari, bolalar tarbiyasini yuklab, bajarilishini talab qilib qolmasdan, jufti-haloli bo‘lgan xotiniga mehr ko‘rsatsa, hech bo‘lmaganda, tayyorlagan ovqatini maqtab yesa, yaxshi munosabatda bo‘lsa, “xotinim aytganimni qilmaydi”, degan gaplarga o‘rin qolmaydi. Zero, xotinni maqtash (boshqalarga emas, o‘ziga) foydali bo‘lib, bu unda o‘zi va boshqalarga nisbatan hurmat hissini oshirishi tabiiy.

Zero muqaddas hadisda ham “Xotinlarning haqlariga rioya etingiz.Ular bilan mehr-shafqat ila muomalada bo‘lingiz. Ularning haqlari xususida Allohdan qo‘rqingiz. Xotinlar sizlarga Parvardigorning omonatidir.”deyiladi.

Shuning uchun oila boshlig‘i — erkaklar oilasining chirog‘i, farzandlarining onasi turmush o‘rtog‘iga mehr-shafqatli va e'tiborli bo‘lishi, hamisha hurmatini joyiga qo‘yishi oiladagi sog‘lom muhitni ta'minlashning muhim shartidir.

“Yaxshi kelin uydagi gapni ko‘chaga chiqarmaydi”, deb bejizga aytilmaydi. Chunki har bir oilaning o‘ziga tegishli sir-asrorlari bo‘ladi. Bu sirlarni oila a'zolardan kimdir oshkor qilishi tabiiyki, oilaviy hamjihatlikka putur yetkazadi. Ushbu nasihatga amal qilmaslik, uydagi gapni, ya'ni kelinlarning o‘zi bilan eri yoki qaynona va qaynotasi o‘rtasidagi arzimas gaplarni o‘z ota-onasiga yetkazishi natijasida kelin ota-onasining kuyov oilasiga aralashishi, ikki tomon oila a'zolari munosabatlarining yomonlashuvi, o‘rtada izzat-hurmat yo‘qolishi va oxir-oqibat kelin va kuyovning ajralishiga sabab bo‘layotgan holatlar ham mavjud.

Bunday holatlarning oldini olish uchun avvalo har bir ota-ona qizini oilaviy hayotga tayyorlashga jiddiy e'tibor qaratishi, turmushga chiqqan qizining mayda-chuyda gaplarni aytishiga mutlaqo yo‘l qo‘ymasligi lozim.

Oilaning jamiyat hayotidagi tengsiz o‘rnini e'tiborga olib, o‘rta, o‘rta-maxsus va oliy ta'lim muassasalarida ta'lim olayotgan yigit-qizlarni oilaviy hayotga tayyorlash borasida tizimli ishlarni yo‘lga qo‘yish talab etiladi.

Ochiq muloqotlar jarayonida nizodagi er va xotinlar bilan suhbatda yana bir holat kishi e'tiborini tortdi. Ya'ni er-xotin yarashib, oilasini tiklashga rozi ekanligini, lekin afsuski, buning ayni damda iloji yo‘qligi, er shariat bo‘yicha xotiniga “taloq” aytganini bildirishmoqda. Buning sababini surishtirganimizda er jahl ustida aytib yuborgani va endi afsusda ekanligini aytadi.

Umuman aytganda, bugun oila qurayotgan yoshlarning shar'iy nikoh haqida to‘liq tasavvurga ega bo‘lishi ham oilaning mustaqilligini ta'minlaydi.

Erkaklar ayollaridan amalda ustunligini “taloq qo‘yish” orqali emas, balki oilasi baxtli yashashi o‘ziga bog‘liq va bunga mas'ul ekanligini unutmagan holda, oila a'zolariga hurmat bilan qarab, ularni e'zozlashi, har qanday masalada jahlga yo‘l bermasdan farzandlari taqdiri-kelajagini, uzoqni o‘ylab og‘ir bosiqlik bilan ish tutishi orqali namoyon qilishi maqsadga muvofiq bo‘ladi.

Ya'ni oila boshlig‘i — erkaklar oilaviy masalalarda sabrli bo‘lishi, hech qachon jahl ustida, oshig‘ich qarorlar qabul qilmasliklari ham yuqoridagi kabi ko‘plab noxush holatlarning oldini oladi.

Bobomiz Abdulla Avloniy “Turkiy guliston yoxud axloq” nomli risolalarida qayd etganlaridek, nafsini sabr ila rom qilgan kishi har ishda oshiqmay, ohista harakat qilur. Nafsini halokatdan, g‘ururdan saqlar. Sabr shunday bir kuchli narsadurki, shahvatni iffatga, g‘azabni shijoatga, shiddatni hilmga, kattalikni tavozu'ga, yomonlikni yaxshilikka aylantirmoqqa quvvati yetar.

Hayotda, o‘zaro muloqotlarda shunday qiziq bir holat ko‘zga tashlanadi. Biron-bir masalada kelishmay qolgan fuqarolar yoki aytishib, arazlashib qolgan er-xotin bir-biriga achchiq qilib o‘zaro gaplashmay qo‘yadilar. Yoki gaplashsa ham bir-birini ayblash yoki haqoratlashdan tiyilmaydilar.

Fikrimizcha, bu to‘g‘ri emas, kelishmay yoxud arazlashib qolganlar bir-birini tushunib olishi uchun ham gaplashishi, bir-birini tinglay bilishi lozim. Agar o‘zaro gaplasha olmasalar, har ikkala tomon vakillari gaplashib, ularning orasini isloh qilishi lozim va bu albatta, o‘z natijasini berishi tabiiy.

Buni  Oliy sud va Xotin-qizlar qo‘mitasi hamkorligida alohida reja asosida Respublika bo‘yicha olib borilgan tadbirlar natijasida 500 nafardan ziyod ajrashib yashayotgan er-xotinlarni yarashtirishga, 100 dan ziyod xotin-qizlar, voyaga yetmagan farzandlar muammosi bilan bog‘liq boshqa masalalarni hal etishga muvaffaq bo‘lingani misolida ham ko‘rish mumkin.

Shu o‘rinda er-xotinlarni yarashtirishda, ota-onalarga ularning ajralishi farzandlarining kelajagiga, baxt-u iqboliga salbiy ta'sir etishini, ya'ni ota-onaning ajrashib ketishi bilan ularning farzandlarining ham hayoti izdan chiqishini uqtirish hamda ota-onaning farzand oldidagi burchi, mas'uliyati masalasini tushuntirish ham yaxshi samara berishini qayd etish joiz. 

Bunda yuqorida qayd etilgan, “Mehr ko‘rsatsang- mehr ko‘rasan”, degan xalq maqolining mohiyatini, ya'ni bugun farzand taqdiriga befarq qarab,  ajrashib ketgan, farzandini o‘z mehridan judo qilgan ota-onalar ertaga keksayganda, e'tibor va qadrga, muruvvat va yordamga muhtoj bo‘lgan paytda farzandlaridan bunday mehr-oqibat topmasligi ham hayotiy haqiqat ekanligini tushuntirish maqsadga muvofiq.

Bugun jamiyatimizda oilalar mustahkamligini ta'minlash borasida juda katta va keng qamrovli ishlar olib borilmoqda. Xususan, Prezidentimizning  2018 yil 2 fevraldagi “Xotin-qizlarni qo‘llab quvvatlash va oila institutini mustahkamlash sohasidagi faoliyatni tubdan takomillashtirish chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi Farmoni hamda 2018 yil 27 iyundagi “O‘zbekiston Respublikasida oila institutini mustahkamlash konsepsiyasini tasdiqlash to‘g‘risida”gi qarorida nazarda tutilgan asosiy masala ham bugun jamiyatimizda xotin-qizlarning jamiyatdagi o‘rni va nufuzini yuksaltirish, qonuniy huquq va manfaatlarini samarali himoyalash hamda onalik va bolalikni har tomonlama qo‘llab-quvvatlash, oilalar mustahkamligini ta'minlash orqali har bir insonning baxtli hayot kechirishini ta'minlashga qaratilgandir.

Xulosa o‘rnida qayd etish lozimki, jamiyatimiz kelajagi oilalar barqarorligiga, xususan har qanday dunyoga kelgan farzandning o‘z ota-onasi bag‘rida, ularning mehrini olib, tarbiya topishiga bog‘liq ekanligi bois, oilalar mustahkamligini ta'minlash, ajralishlarning oldini olish masalasi davlat bilan bir qatorda keng jamoatchilikning ham doimiy  e'tiborida bo‘lishi lozim.

Xolmo‘min Yodgorov,
O‘zbekiston Respublikasi Oliy sudi raisi o‘rinbosari