Dastlab közga taşlanadigani — Prezidentning oqargan soçi. Ha, u lavozimga keliş paytida mamlakat bus-butunligiça muammolardan tarkib topgan kalavani eslatib, uning uçini topişni xayol qilişning özi har qanday kişining soçini oqartirişga qodir edi. Ammo yangi prezidentga jur'at va ğayrat ulaşişning hojati yöq edi — birinçi kundanoq u eski tartiblarni özgartirişga kirişdi.
Muammo şunda ediki, jur'atning ulkanligi bilan bir qatorda istaklarni röyobga çiqariş uçun kerak bölgan kontseptual asboblarning yöqligi yaqqol közga taşlanib qoldi. Natijada, xalq xöjaligini tartibga keltirişga urinişlar maqsadga teskari harakatlar bilan aralaşib ketdi. Ijtimoiy, iqtisodiy va hatto ma'naviy sohalarni erkinlaştirişga qaratilgan mutlaqo mantiqli çoralar ba'zi eskirib qolgan çoralar bilan qorişib ketdi. Nega bunday?
Nega bunday?
Hammasiga sabab — özimizning fikrlaş uslubimiz.
100 yillik yangi tarix yer quruqligining kattagina qismida yangi bir formatsiyani yuzaga keltirdi. Leninning daholigi şunda ediki, u yangi dunyoqaraşni yuzaga keltirgandi. Bu dunyoqaraşni öziga olgan kişilar keyinçalik özgaça bir şaxsiy xususiyatlarga, alohida atributlariga ega böldilar. Aynan şu şaxsiy xususiyatlar, dunyoqaraş mazkur quruqlik kengligida yuz bergan hodisalarni 70 yil davomida belgilab keldi. Va bu bizning umum fojiamiz edi.
Bu «atribut»lar haqida suhbat qilişga urinib köramiz.
Iqtisodiyotdan boşlab odamlarning ongigaça — hammasini qölbola boşqarib turiş ğoyasi va bu ğoyani amalga oşirişga qaratilgan inqilobçilarning qat'iy harakatlari ijtimoiy qöşniçilikning yangi şaklini va buning natijasi ölaroq özgaça xususiyatlarga ega «yangi odam»ni yuzaga keltirdi. Aynan şu xususiyatlarni tasniflaş va anglaş mavjud voqeligimizni, fojialarimizni yaxşiroq tuşunişimizga yordam beradi va eng muhimi — har birimiz u yoki bu darajada tutqun bölib turganimiz — Lenin gipnozidan qutulişimizga yordam beradi. Ketdik.
Leninning «inqilob ommasi» ongiga yuborgan birinçi, ta'limotining çuqur mağzini belgilab turuvçi yöllanmasi — insoniyat ongida şakllangan haq-huquqlar tizimini inkor etiş edi. Haq-huquqlarni inkor etiş virusining odamlar ongida örnaşişi mavjud voqeligimiz zamirida yotgan köplab hayratomuz fenomenlarni tuşuntirib beradi.
Şaxsiyatni öldiriş
«Huquq» tuşunçasi «şaxsiyat» tuşunçasi bilan çambarças boğliqdir.
Mavzuga oid
Öz fikriga ega böliş huquqi, ovoz beriş huquqi, mulkka egalik qiliş huquqi va boşqa huquqlar birlaşib odamni tom ma'nodagi şaxsiyat — tafakkurli, haq-huquqlarini anglaydigan va ularni himoya eta oladigan zotni — ijtimoiy birlikni yuzaga keltiruvçi «sehrli» kuçdir. Aksinça, bu huquqlarni tortib oliş esa kişi şaxsiyatini söndiruvçi, uni ongsiz, tafakkuri benihoya çeklangan, nuqul buyruqqa böysunib iş qiladigan, manfaat doirasi oddiy turmuş ehtiyojlaridan nariga ötmaydigan (va ularni deb atrofga tiş qayraydigan) manqurtga aylantirib qöyadigan omildir.
Bir boşidan.
Öz fikriga ega böliş huquqi
Öz fikriga ega böliş huquqini tortib oliş inson zotining yangi fikr va ğoyalar ustida işlaş (fikr va ğoyalarni generatsiya qiliş) qobiliyatini falaj qiladi, ongli mavjudot bölmiş insonni asliy vazifasidan mosuvo etadi. Fikr ijodidan tösilgan, sodda taşvişlardan iborat tor doiraga majburlab solib qöyilgan inson öz atrofini isloh qiliş, öz imkoniyatlarini röyobga çiqarişdan zavqlaniş örniga ma'naviy qafasda qolib ketadi, uning içki imkoniyatlari zavolga uçraydi.
Bunday kişilardan tarkib topgan jamiyatni özgartirişga bölgan urinişlar har gal muvaffaqiyatsizlikka uçrayveradi. Zero, har gal tuşunmaslik devoriga uriladi, islohotlarga yönaltirilgan mablağlar esa har gal talon-taroj bölaveradi.
Ovoz beriş huquqi
Bu huquqdan ayriliş insonni ma'nan holsiz, heç bir ijtimoiy yaratuvçanlik faoliyatiga yaroqsiz qilib qöyadi. Bunday holatda har qanday ijtimoiy faollik taqliddan iborat bölib, «ijtimoiy faollik» uçun va'da qilingan moddiy mukofotlarni özlaştirişga qaratiladi, xolos.
Mulkka egalik qiliş huquqi
Mulkiy haq-huquqlarning nuqsonliligi, qat'iy bölmasligi (istalgan paytda mulkdan ajrab qoliş xavfi) insoniyat paydo bölgandan beri unga rostakamiga xizmat qilib kelayotgan omil — mulkni töğri tasarruf etiş, uni avaylaş va köpaytiriş iqtidorga talofat yetkazadi.
Bu va boşqa huquqlarning barqarorligi, mustahkamligi ongli, mas'uliyatni öz zimmasiga oladigan şaxsiyatni yuzaga keltiradi va bunday şaxsiyatlardan taşkil topgan hamjamiyat tom ma'nodagi fuqarolik jamiyatini yuzaga keltiradi.
Zanglagan meros
Lenin yaratgan ta'limotni tatbiq qiliş amaliyoti dunyoning heç bir nuqtasida ijobiy natija bermadi. Qöpol çeklovlar — fundamental haq-huquqlarni tortib oliş vositasida inson şaxsiyatini söndirişga yönaltirilgan harakatlar alohida inson va umum jamiyatning samaradorligini har gal pasaytirib yuboraverdi.
Majburiy yakdillikka, zuğumga qurilgan tizim samarasiz, noyaşovçan böldi, ammo insonlar ongiga özining zararli ta'sirini ötkazdi, ularni zararli moyilliklar qurboniga aylantirdi. Ba'zilarini aytib ötamiz:
«huquq» tuşunçasiga beparvolik, huquqsizlikka nisbatan «murosa», turli olib qöyişlar — «sinflar kuraşi»dan kelib çiqadigan ekspropriatsiya va konfiskatsiyalarni yoqlaş;
özgaça fikrga toqatsizlik, boşqaça qaraş egalari bilan muammolarni muhokama qilolmaslik, özgaça fikr uçun yoxud «yuqorining körsatmalari»ga qöşilmagani uçun odamlarga «çora köriş»ni yoqlaş;
yaşaş muhitiga aylanib ketadigan özaro işonçsizlik va şubhagarlik, badxohlik;
atrof dunyo muammolariga befarqlik, şaxsiy muammolarga öralaşib qoliş;
şaxsiyat buzilişi, parokandaligi natijasi bölmiş maddohlik, laganbardorlik, közböyamaçilik, behimmatlik, maydakaşlik.
Mana şu, Leninning bizga qilgan «hadya»sini, biz haligaça kötarib yuribmiz va bu «zaxira» bilan XXI asrga qadam qöydik. Tabiiyki, bunday könikmalar bilan taraqqiyotga erişiş mumkin emas.
«Revolyutsiya poyezdi» bir çandon yurib töxtadi va zangladi — göyo butun borliq tabiiy hilqatni özgartirişga bölgan harakatga tösqinlik qildi va bu «poyezd»ning yurişini töxtatdi. Insoniyat juda muhim işorani — inson şaxsiyatini öldiriş mumkin emasligining, buni qilgan uçun jazo muqarrar ekanligining işorasini oldi.
Şunday qilib...
Şunday qilib, ezgu niyatlarimiz köpikka aylanmasligi, islohotlar yana bir muvaffaqiyatsizlik sifatida tarixda qolmasligi, islohotlarga qilinayotgan sarflar esa havoga uçib ketmasligi uçun bizga fuqarolik jamiyati zarur — öşa, javobgarlik hissi mavjud bölgan va şu uçun ham tanqidiy fikrlay oladigan kişilardan — şaxsiyatlardan iborat jamiyat.
Erkin fikrga nisbatan qöpol etik bilan javob beriş — ötmişda körilgan va heç bir yaxşilikni keltirmagan amaliyotdir. Tarix ögitlarini qabul qilmoq, işoralarini körmoq, eşitmoq, anglamoq zarur.
Mamlakatning moddiy va nomoddiy zaxiralarining eng yaxşi saqlovçisi va köpaytiruvçisi — fuqarolik jamiyati, eng yaxşi tasarrufçisi ham u. Millionlab erkin fikrlovçilarning ruhiy va aqliy imkoniyatlarini, voqelikni biliş iqtidorini heç qaçon bir neçta, yopiq eşiklar ortida majlis qiluvçilarning imkoniyatlari bilan taqqoslab bölmaydi.
Şaxsiyatlarni yuzaga keltiriş yöli uzun va murakkabdir, hamda sabr va... bağrikenglikni talab etadi. Doimiy muloqot, murosani istaş, muhokama qoidalarini işlab çiqiş, hamma uçun birdek majburiy bölgan çegaralarni belgilaş, umumiy qadriyatlar asosida umumiy imperativlarni belgilaş — bular hammasi hozirda eng dolzarb çoralar bölib, fuqarolik jamiyatini evolyutsion tarzda yuzaga keltiruvçi omillardir. Bu yölning muqobili yöqdir.
Voqelikni tanqidiy anglaş iqtidoriga ega bölgan bir kişi jamiyat uçun ming maddohdan qadrlidir.
Xotima
«Revolyutsiya poyezdi» bir çandon yurib töxtadi va zangladi — göyo butun borliq tabiiy hilqatni qayta biçişga bölgan harakatga tösqinlik qildi va bu «poyezd»ning yurişini töxtatdi. Biroq biz uni öz içimizda olib yuribmiz, tarix sahifalarida qolib ketişga imkon bermayapmiz. Biz Lenin revolyutsiyasining ayni mağzini — haq-huquqlarning mustaqimligini inkor etuvçi, «huquq» tuşunçasiga nisbatan bepisandlik ruhini özimizda olib yuribmiz.
Yangi kuçli mamlakatning yuzaga kelişi dunyoqaraşimizni tubdan özgartirişimizni, avvalo huquq tuşunçasiga bölgan munosabatimizni özgartirişimizni taqozo qiladi. Huquq rivojlanişning, islohotlar muvaffaqiyatining boş omili sifatida, huquqiy muhit esa şaxsiyatlarni — öşa, ongli, mas'uliyat yukini egniga oluvçi, yaratuvçanlik qobiliyatiga ega şaxsiyatlarni yetiştirib beruvçi yagona muhit sifatida tan olinmoği lozim.
Inçunun, yaxşi huquqiy muhit va bunday muhitning mahsuli bölmiş tom ma'nodagi şaxsiyat urinişlarimizning boş maqsadi bölmoği kerak. Zero, mamlakat böylab qança köp korxonalar qurilmasin, qança investitsiyalar kiritilmasin, ongli, yaratilgan narsalarni huquq asosida himoya etadigan insonlarsiz qisqa davrda hammasi havoga uçib ketadi. Bunga şubha yöq.
Central Asia International Hardware Expo - Markaziy Osiyo quriliş asboblari, uskunalari va mahkamlaş buyumlari bozoriga töğridan-töğri çiqiş imkoniyati
Özbekiston volframi xalqaro eʼtirofga sazovor böldi
Puçon va KT&G Yaşil taşabbusni boşlamoqda
Laboratoriya sokinligining ham harorati bor: Özbekiston uçun Smolensk uskunalari
Uztelecom tarmoği modernizatsiyasi: yölning 90 foizi ortda qoldi. Oldinda yana qanday işlar bor?
Yiliga 25 mingdan ortiq yangi uskuna: Özbekistonda $50 mln investitsiya hisobidan “NURA Electric” elektrotexnika majmuasi işga tuşirildi
Central Asia International Hardware Expo - Markaziy Osiyo quriliş asboblari, uskunalari va mahkamlaş buyumlari bozoriga töğridan-töğri çiqiş imkoniyati
Özbekiston volframi xalqaro eʼtirofga sazovor böldi
Puçon va KT&G Yaşil taşabbusni boşlamoqda
Laboratoriya sokinligining ham harorati bor: Özbekiston uçun Smolensk uskunalari
Uztelecom tarmoği modernizatsiyasi: yölning 90 foizi ortda qoldi. Oldinda yana qanday işlar bor?
Yiliga 25 mingdan ortiq yangi uskuna: Özbekistonda $50 mln investitsiya hisobidan “NURA Electric” elektrotexnika majmuasi işga tuşirildi
