Inson huquqlarining 70 yili

1947 yilning 9 iyunida komissiyaning kengaytirilgan tarkibi yiğilişida bu borada aniq töxtamga keliş naqadar qiyinligi yana bir bor ma'lum böldi. Komissiyaning qaysidir nufuzli a'zosi har bir inson kerakli miqdorda yegulik, boşpana va iş bilan ta'minlaniş huquqiga ega bölişi şartligi, busiz heç bir umumiy qonun töğrisida gapiriş befoydalagini ta'kidlasa (va haq bölsa), boşqa birov endigina uruşdan çiqqan davlatlar uçun bunday darajaga çiqiş mumkin emasligini aytib rad etar va bu fikr ham töğri edi.

Komissiyaning boşqa bir a'zosi esa insonning fikrlaş, öz qaraşlarini ifoda qiliş, siyosiy jarayonlarda iştirok etiş kabi huquqlariga urğu berar, bu ğoyalarga qarşilar hali demokratiya kabi tuşunçalar durust şakllanib ulgurmagan bir davrda bunday yuksak marralarni közlaş deklaratsiyaning befoyda bir qoğozga aylanib qolişidan hadiksiraşardi.

Qabul qiliş

«Inson huquqlari böyiça umumjahon deklaratsiyasi»ning loyihasi deyarli ikki yil muddat muhokama qilindi va 1948 yilning 10 dekabrida qabul qilindi. Öşa davrda BMT a'zolari bölgan 58 davlatdan 48tasi bu hujjatni yoqlab ovoz berişdi. Ta'kidlaş joizki, bunga qadar ham inson huquqlarini aks ettiruvçi hujjatlar, qonunlar, paktlar turli davlatlar doirasida bölgan. Ammo mazkur deklaratsiyaning öziga xos jihati uning umumjahon ahamiyatiga ega ekani, tarqoq tuşunçalarni birlaştirgani, barça uçun umumiy jihatlarni jamlay olganida edi.

Ma'lumot: «Inson huquqlari böyiça umumjahon deklaratsiyasi»ning dastlabki şakli qabul qilinişiga qarşilarning da'volari juda öziga xos edi. SSSR va umuman sotsialistik davlatlar bu deklaratsiya insonning istagan paytda özi yaşab turgan davlatni tark etib, muhojiratga jönaş huquqiga ega bölişiga qarşi çiqqan bölişsa, hozir inson huquqlari böyiça namuna darajasiga erişgan Kanada irqiy tenglikka könikolmay rozi bölmagan (ammo oxir-oqibat qabul qilgan). Saudiya Arabistoni esa şaxsning erkin tarzda din tanlaşi va nikoh erkinligini qabul qila olmagan.

Deklaratsiya bilan boğliq muhim sanalar:

1939 yil. Ikkinçi jahon uruşining boşlanişi: Germaniyadagi faşistlar rejimi yahudiylar va boşqa milliy ozçilik vakillarini yöq qiliş böyiça dastur qabul qilişadi hamda amalga oşirişga kirişişadi;

1945 yil, 25 aprel. BMT nizomini yaratiş böyiça dastlabki anjuman öz işini boşlaydi;

1945 yil, 26 iyun. BMT nizomi 50ta davlat tomonidan qabul qilinadi;

1945 yil, 2 sentabr. Yaponiya kapitulyatsiyasi, Ikkinçi jahon uruşining yakuni;

1945 yil, 24 oktabr. BMT nizomi kuçga kirdi;

1946 yil, 10 yanvar. Londonda BMTning birinçi Boş Assambleyasi iş boşladi, inson huquqlari böyiça komissiya tuzildi;

1948 yil, 10 dekabr. BMT Boş Assambleyasi «Inson huquqlari böyiça umumjahon deklaratsiyasi»ni qabul qildi;

1961 yil, iyul. Londonda Xalqaro amnistiya taşkiloti tuzildi;

1968 yil, may. Tehronda inson huquqlari böyiça xalqaro anjuman ötkaziladi. Deklaratsiyaning faol mualliflaridan biri Rene Kassen Nobel mukofotiga sazovor böldi;

1971 yil. «Çegara bilmas şifokorlar» taşkiloti tuzildi;

1978 yil. Human Rights Watch — inson huquqlari böyiça ahvolni monitoring qiluvçi nodavlat taşkilot tuzildi;

1993 yil, iyun. Inson huquqlari böyiça umumjahon anjumani (ingl. World Conference on Human Rights) Vena şahrida ötkazildi. Haaga xalqaro tribunali tuzildi;

1994 yil. Inson huquqlari böyiça birinçi boş komissar tayinlandi;

2008 yil. Xalqaro amnistiya taşkiloti deklaratsiya qabul qilinganining 60 yilligiga bağişlab dunyodagi inson huquqlari böyiça  ma'ruza tayyorladi;

2018 yil noyabr. Inson huquqlari umumjahon deklaratsiyasi qabul qilinganining 70 yilligi munosabati bilan Samarqandda taşkil etilgan «Inson huquqlari böyiça Osiyo forumi» bölib ötdi.

Ma'lumot uçun: mazkur deklaratsiyaning 13-moddasida şunday sözlar bitilgan:

1. Har bir inson har bir davlat doirasida erkin yuriş va yaşaş joyi tanlaş huquqiga ega.

2. Har bir inson har qanday mamlakatdan, xususan öz mamlakatidan çiqib ketiş va öz mamlakatiga qaytib keliş huquqiga ega.