O‘zbekistonda keng ko‘lamli xususiylashtirish jarayoni amalga oshirilmoqda: Coca Cola, Humo va boshqa ko‘plab korxonalar xususiy mulkdorlarga berilgan yoki ularning taqdiri hal etilishini kutmoqda. Bu jarayonlarda qanday xatolarga yo‘l qo‘yildi, ular O‘zbekiston iqtisodiyotiga qanday ta’sir qildi va kelajakda xatolarni qanday chetlab o‘tish mumkin? Bu haqda O‘zbekistonning eng nufuzli iqtisodchilaridan biri Yuliy Yusupov o‘z fikrlari bilan o‘rtoqlashdi.
2020 yil 27 oktyabrda prezident «Davlat ishtirokidagi korxonalarni isloh qilishni jadallashtirish hamda davlat aktivlarini xususiylashtirishga oid chora-tadbirlar to‘g‘risida»gi PF-6096 sonli farmonni imzoladi. Farmonda xususiy tadbirkorlarga va kompaniyalarga sotilishi kerak bo‘lgan korxonalar, obektlar va davlatga tegishli boshqa aktivlarning kattagina ro‘yxati tasdiqlangan. Boshqacha aytganda, prezident davlat mulkini keng ko‘lamda xususiylashtirish bo‘yicha ko‘rsatma bergan.
So‘nggi paytlarda ayrim korxonalar va aktivlar mazkur farmonga muvofiq allaqachon sotilgani yoki sotilish jarayonida ekani haqida ommaviy axborot vositalarida ko‘p o‘qiyapmiz. Shu bilan birga, mutaxassislar, jurnalistlar va blogerlar tomonidan xususiylashtirishni amalga oshirish usullari bo‘yicha keskin va xolis tanqidiy fikrlar bildirilmoqda. Bu vaziyatni tahlil qilishga harakat qilaylik.
Farmonda aniq va ravshan yozilgan: korxonalarni xususiylashtirish ommaviy savdolar orqali amalga oshirilishi kerak, ya’ni auksionlar orqali va ular eng yuqori narx taklif qilgan xaridorlarga sotilishi kerak. Xususiylashtirish amalda qanday o‘tadi?
Aynan shu yerda biz jamoatchilikning salbiy munosabatlariga sabab bo‘lgan turli yoqimsiz «syurpriz»larga duch kelamiz. Birincha jiddiy qo‘ng‘iroq 2021 yilda Coca-Cola Uzbekistan davlat ulushini sotish vaqtida yangradi. Davlat ulushi tenderga qo‘yildi va sotish narxi 70 million dollar deb e’lon qilindi. Ammo keyinroq ochiq ma’lumotlarda Hydrolife Bottlers o‘zbek kompaniyasi Antimonopoliya qo‘mitasiga murojaat qilib, 150 million dollar taklif qilishga tayyorligini bildirgan, lekin «tender shartlari» tufayli savdoda qatnasholmagani ma’lum qilingan murojaat paydo bo‘ldi. Shu bilan birga, yana bir kompaniya — Perfect Shine Energetic — Korrupsiyaga qarshi kurash agentligiga murojaat qildi. Aksilkorrupsiya agentligi tenderni to‘xtatishni talab qildi. Idora «haddan tashqari yuqori mezonlar va asossiz talablar» savdoda qatnashuvchilar sonini sun’iy ravishda kamaytirib, korrupsiya omillarini keltirib chiqarmoqda deb topdi. Yakunda davlat ulushi 252,28 million dollarga turk kompaniyasi Coca-Cola İçecek’ga sotildi, bu boshlang‘ich narxdan 3,6 marta yuqori bo‘ldi.
