​Hozir bo‘lmasa, qachon? «To‘rtinchi hokimiyat»ni rivojlantirish bo‘yicha yaxlit hujjat qabul qilish vaqti kelmadimi?..

Davlat rahbari ommaviy axborot vositalari so‘zda emas, amalda «to‘rtinchi hokimiyat»ga aylanishi kerakligini ta'kidladi. Bu ko‘ngil uchun aytilgan gap emas, g‘oya. Lekin shu g‘oyani aynan qanday amalga oshirish mumkin, degan savolni berganimiz yo‘q. O‘zi kim kimga savol berishi kerak — avval shuni aniqlashtirib olish joiz.

Qonun chiqaruvchi, ijro hokimiyatidagilarning ishi boshidan oshib yotibdi. Har kuni qancha qonun, qancha me'yoriy hujjat qabul qilinyapti. Ya'ni tashabbusni yuqoridagilardan kutib o‘tirib, taklif chiqmasa, arazlaydigan zamon emas. Harakatni o‘zimiz boshlashimiz kerak, deb yozadi To‘lqin To‘raxonov «XXI asr» gazetasida (51-son) chop etilgan maqolada.

2010 yilda e'lon qilingan «Mamlakatimizda demokratik islohotlarni yanada chuqurlashtirish va fuqarolik jamiyatini rivojlantirish konsepsiyasi»ning uchinchi — axborot sohasini isloh qilish, axborot va so‘z erkinligini ta'minlash qismida o‘z vaqtida qator takliflar ilgari surilgandi. Ularning aksariyati amalga oshdi, o‘z natijasini beryapti. Ammo ba'zilari — «Ommaviy axborot vositalari faoliyatining iqtisodiy asoslari to‘g‘risida» va «Ommaviy axborot vositalarini davlat tomonidan qo‘llab-quvvatlash kafolatlari to‘g‘risida»gi qonunlarni qabul qilish masalasi nima bo‘ldi?

O‘zbekiston Respublikasi qonun hujjatlari milliy bazasi (lex.uz)ga murojaat qilganda bu borada faqatgina Prezidentning 2011 yil 14 yanvarda qabul qilingan farmoyishi namoyon bo‘ladi. Unga ko‘ra, axborot sohasini isloh qilish hamda so‘z va axborot erkinligini ta'minlash sohasini amalga oshirish chora-tadbirlari to‘g‘risida dastur qabul qilinib, jumladan, «Ommaviy axborot vositalari faoliyatining iqtisodiy asoslari to‘g‘risida» va «Ommaviy axborot vositalarini davlat tomonidan qo‘llab-quvvatlash kafolatlari to‘g‘risida»gi qonunlar loyihalarini ishlab chiqish vazifasi qo‘yilgan. Ushbu qonun loyihalarining nomini yozib qidirsak, «Sizning so‘rovingiz bo‘yicha hujjat topilmadi» degan yozuv chiqadi.

OAVga qo‘l ostidagi boshqaruv tuzilmalarining biri sifatida munosabatda bo‘lgan davlat hurfikrlilik, qarashlar erkinligi va xilma-xilligi — jamiyatning rostgo‘ylik xislatini yo‘qotadi. Bunday holatda jamiyat mo‘rtlashib ketaveradi. Har kuni hukumat faoliyatini yoritib turadigan, tinimsiz axborot beradigan bir-ikkita OAV bo‘lsa yetadi, qolgani boshog‘riq, deb o‘ylayotganlar yanglishadi.

Birgina misol —​ Rossiya Federatsiyasining yangi yilga mo‘ljallangan budjetida bir qancha ommaviy axborot vositalarini moliyaviy qo‘llab-quvvatlash uchun mablag‘ ajratish masalasi ko‘zda tutildi. Parlamentdagi muhokamalar paytida deputatlar mahalliy bosma nashrlarni ham davlat budjetidan qo‘llash taklifini o‘tkazishga erishdi.

Bu borada bizda vaziyat qanday? Xabaringiz bor, yaqinda 2019 yilga mo‘ljallangan davlat budjeti loyihasi Oliy Majlis Qonunchilik palatasida muhokama qilingandi. O‘zbekiston Milliy teleradiokompaniyasi tasarrufidagi hududiy bo‘linmalar va unitar korxonalarning xarajatlarini respublika budjetidan moliyalashtirish tartibi saqlab qolindi. Ammo boshqa ommaviy axborot vositalarini qo‘llash masalasi hozircha hukumatdan ham, deputatlardan ham chiqqani yo‘q.

2011 yil 30 dekabrdagi «Ommaviy axborot vositalarini yanada rivojlantirish uchun soliq imtiyozlari va afzalliklar berish to‘g‘risida»gi Prezident qarorida belgilanganidek, 2012 yilning 1 yanvaridan boshlab, ommaviy axborot vositalari tahririyatlari va nashriyotlar ijtimoiy-siyosiy hamda bolalar adabiyotini, imkoniyati cheklangan shaxslar (ko‘zi ojizlar, kar-soqovlar va boshqalar) uchun adabiyotlarni sotishdan olingan foydadan foyda solig‘ini hamda obodonlashtirish va ijtimoiy infratuzilmani rivojlantirish solig‘ini to‘lashdan 5 yil muddatga (2017 yilda yana ikki yilga uzaytirilgandi) ozod etilgan edi. Bu imkoniyat yangi yilning 1 yanvaridan boshlab bekor bo‘ldi.

Ko‘pchilik har bir matbuot nashrining o‘z muassisi bor, yordam qilsin-da, deydi. Ular nazariy jihatdan to‘liq haqlar. Lekin matbuot hayotida tashqaridan qaraganda ko‘rinmaydigan juda ko‘p narsalar bor.

Aksariyat muassislar (ular orasida qancha jamoatchi muassislar ham borligini esdan chiqarmaylik) matbuotdan nima kutadi? «Bizni yoriting», «Bizni tanqid qilmang, faqat maqtayvering»... Muassislar qonunga ko‘ra o‘zlarini ta'minlovchi, tashkil qiluvchi sifatida emas, balki nazorat qiluvchi, o‘rgatuvchi, yo‘l-yo‘riq ko‘rsatuvchi sifatida tasavvur etadi.

Agar gap bugungi matbuot faoliyati haqida ketadigan bo‘lsa, bizdagi tajribada haqiqiy muassis juda kam, aksariyati biriktirilgan tashkilot xolos. Bu biriktirishning maqsadi mavhumlashib ketgan. Nashr asosan muassis faoliyatini yoritishi kerak, degan eskirgan qoida bor. Mohiyatga ko‘ra muassis «o‘zini maqtaguvchi» emas, ta'minotchi, tashkil qiluvchi bo‘lishi kerak. Har holda, dunyoda shunday.

OAV so‘zda emas, amalda «to‘rtinchi hokimiyat»ga aylanishi uchun aynan nimalar qilish kerak?

Davlat kuchli va mustaqil ommaviy axborot vositalariga har doimgidan ham bugun ko‘proq muhtoj. Busiz ochiqlik, shaffoflik, halollik tamoyillariga asoslangan islohotlarning muvaffaqiyati xavotir ostida qoladi.

Kuchli va ta'minlangan OAVga suyanmagan davlat va jamiyat xalqaro maydondagi axborot xurujlari va bosimlariga dosh bera olmaydi. Bu turli siyosiy markazlar, rangdor loyihalarga qarshi tezkor va ta'sirli targ‘ibot qila oladigan OAV birinchi navbatda hukumatning o‘ziga zarur emasmi? OAVning rasmiy O‘zbekistonning pozitsiyasi va munosabatlarini dunyoga olib chiqadigan, shu orqali mamlakat manfaatlari ustuvorligiga urg‘u beradigan vazifasi ham bor.

Barcha ommaviy axborot vositalari vakillari bir davra atrofida to‘planib, jurnalistikaning dolzarb masalalari yuzasidan fikr almashmaganiga ancha yillar bo‘lib qoldi. Balki bu borada tashabbusni Matbuot va axborot agentligi o‘z qo‘liga olar. Chunki bu tashkilotning litsenziya berish, monitoring qilishdan boshqa muhim vazifalari ham ko‘p. Shulardan biri matbuot va ommaviy axborot vositalarini yanada erkinlashtirish va rivojlantirishga yo‘naltirilgan chora-tadbirlarni ishlab chiqishda ishtirok etishdan iborat.

Davlat va jamiyat miqyosidagi hujjatlar qanday asosda ko‘rib chiqiladi? Albatta, hayot va islohotlar talabi bilan. Loyihani tayyorlashdan oldin yuzlab savollarga javob topiladi, yana yuzlab takliflar ko‘rib chiqiladi. Ana shu takliflarni avvalo sohaga tegishli muassasalarning o‘zi tayyorlaydi.

Demak, «to‘rtinchi hokimiyat»ni rivojlantirishni nazarda tutadigan hujjat qanday bo‘lishi kerak, degan savol fikr-mulohazalar uchun ochiq turibdi.