Jahonga yöl faqat ingliz tili orqali emas

Natijada qariyb 5 mingga yaqin nemis va fransuz tili öqituvçilari işdan böşatildi. Busiz ham katta ijtimoiy muammoga aylanib borayotgan işsizlik oliy ma'lumotli malakali kadrlar hisobiga «köpaytirildi». Başarti, mamlakatda asosan ingliz tili öqitilişi kerak bölganda ham, masalaga bu tariqa biryoqlama yondaşmay, özgarişlarni bosqiçma-bosqiç amalga oşiriş kerak edi. 

Maorifçilar «Ota-onalar xohlaşyapti» degan javob bilan özlarini oqlaşdi. Natijada mamlakatda 97 foiz ingliz tili öqitila boşlandi. 

Til örgatişdan közlangan asosiy maqsad — çet tili yordamida uzoq va yaqin mamlakatlar, avvalo, rivojlangan davlatlar bilan özaro manfaatli hamkorlikni yölga qöyiş, şu yöl bilan öz mamlakatini turli jabhalarda rivojlangan davlatlar qatoriga olib çiqişdir.

Masalan, Özbekiston rivojiga bevosita hissa qöşayotgan davlatlardan biri Germaniya Federativ Respublikasidir. 1994 yilda imzolangan Germaniya — Özbekiston hamkorlik şartnomasi asosida ikki mamlakat uçun manfaatli qator loyihalar yölga qöyilgan. Jumladan, «MAN» yuk maşinalarini işlab çiqariş, Germaniyaning «Kemnits» zavodi töqimaçilik texnologiyasining paxtani qayta işlaşda qöllanilişi, ta'lim tizimidagi çet el fondlari — Konred Adenaur fondi, Fridrix Ebert fondi, Gyote instituti, Humboldt fondi. Bu röyxatni uzoq davom ettiriş mumkin.

Endi «Çet tillarini örganiş tizimini yanada takomillaştiriş çora-tadbirlari töğrisida»gi qaror loyihasida yölga qöyilgan salbiy holatlar nimalarda aks etişiga muxtasar töxtalsak.

Birinçidan, «Asosan örganiladigan çet tili maqomi»dan mahrum etilgan tillar va ularning vatani bölmiş Avstriya, Germaniya, Şveytsariya va Fransiyaning xalqaro maydon va Yevropa Ittifoqidagi örnini hisobga olmaslik.

Ikkinçidan, biz yuqorida tilga olingan iqtisodiy omilni inobatga olmaslik.

Uçinçidan, asosiy deb belgilangan va ikkinçi darajadagi boşqa tillardan didaktik tayyorgarliksiz (öquv-me'yoriy hujjatlar, dars işlanmalari) iş boşlaş. (Bu hujjatlar «poyezd yurib ketgandan» söng yilma-yil, yöl-yölakay tuzila bordi).

Törtinçidan, metodik xususiyatni nazarda tutmaslik. Çet tili öqitişni öquvçilarni nafaqat gapiriş hamda tinglab tuşuniş, ayni paytda öqiş va yozişga ham örgatişdan boşlaş lozimligi, nutq könikma va malakalarining özaro mutanosibligi buzilganligi (asosiy maqsad — gapiriş va tinglab-tuşunişga qaratilib, öqiş va yozişni butunlay unutiş) inobatga olinmaganligi. Natijada 1-sinf öquvçilari yil davomida darslikdagi topşiriq va maşqlarni öqib, bajariş tugul, hatto şu darslikning nomini ham töğri öqiy olmaydi. Ona tili tajribasiga asoslanib, notöğri talaffuz qiladi (bu didaktik vazifalarni öquvçilar heç qanday metodik tayyorgarligi bölmagan ota-ona yordamida bajarişi kerak emiş...) Bu esa xalqaro ta'limiy tajribani notöğri talqin qiliş va tuşunmaslik natijasidir.

Beşinçidan, ta'lim muassasalaridagi öquv şaroiti va vaziyatni hisobga olmaslik natijasida barça maktablar va sinflar ingliz tilini öqitadigan pedagog kadrlar bilan ta'minlanmagan.

Oltinçidan, ayrim viloyatlardagi universitetlar (Sirdaryo va Namangan)da nemis tili mutaxassisligi öqitilib turgan bir paytda barça maktablarda nemis tilini öqitiş umuman töxtatib qöyildi.

Yettinçidan, ingliz tilini öqitişni yölga qöyiş uçun 5000ga yaqin ingliz tili öqituvçilariga ehtiyoj hatto bugunga qadar (6 yildan buyon) töla qondirilmagan. Bu böşliqni töldiriş uçun esa sobiq nemis va fransuz tili öqituvçilari 4 oyda bir «yumalatilib», (tört yilda örgatolmagan va örganolmagan mutaxassislar ingliz tilini örgata oladi, degan sertifikat bilan) işga jalb qilindi.

Sakkizinçidan, nemis va fransuz tillarining dunyo tamaddunidagi ahamiyatiga e'tibor qilmaslik. Jumladan, nemis tili Yevropa Ittifoqining asosiy işçi tili maqomida, şuningdek, nemis tili fan va texnologiyalar tili hisoblanadi. Qolaversa, nemis tili Avstriya, Germaniya va Şveytsariyaning davlat tili, Lyuksemburg, Lixtenşteyn, janubi-şarqiy Fransiya, Şimoliy Italiya, Çexiya va Vengriya kabi mamlakatlarda yaşovçi nemiszabon xalqlarning kommunikatsiya tili ekanligi ham e'tibordan çetda qoldirilgan.

Töqqizinçidan, mamlakatimizga kelayotgan sayyohlarning asosiy qismi Yevropaning nemiszabon, farang hududlari vakillaridir.

Nemis tili ixtisosligi öquv rejasida pedagogika, psixologiya va metodika fanlariga Nizomiy nomidagi Toşkent davlat pedagogika universitetida boşqalarga nisbatan 3 baravar köp öquv kvotalari ajratilgan. Bu esa öqituvçi uçun juda zarur bölgan kasbiy tayyorgarlikni kafolatlaydi. Şu sababdan nemis tili öqituvçilarini tayyorlaş vazifasi asosan pedagogika universiteti va institutlari zimmasiga yuklatilmoği lozim. Ammo ayni paytda ahvol buning aksi. 

Yetakçi pedagogika universitetida Germaniyaning Frayburg va Haydelberg pedagogika universitetlari bilan hamkorlik şartnomasi böla turib, önlab öqituvçi Germaniyada malaka oşirib, talabalar 1-semestrdan til örganib kelmoqda. Şunday bir paytda nemis tili bölimi va kafedrasi 2016 yilda tugatilgan, nemis tili öqituvçilari tayyorlaş esa asosan nopedagogik, jumladan, filologik yönalişdagi universitet va çet tillari institutlariga yuklangan. 

Öqituvçilarni klassifikator böyiça va yetakçilik maqomiga ega bölgan maxsus pedagogik va metodik yönaltirilgan me'yoriy hujjatlarni yaratib berayotgan yetakçi pedagogika universitetlari va institutlari tayyorlaşi kerak. Biroq qator viloyatlar (Qaşqadaryo, Surxondaryo, Qoraqalpoğistondagi oliy öquv yurtlari)dagi nemis tili bölimi va kafedralarida nemis tili nazariyasi, uni öqitiş metodikasiga ixtisoslaşmagan, ilmiy darajasi, unvoni yöq öqituvçilar dars bermoqda.

Muxtasar qilib aytadigan bölsak, çet tillariga e'tibor berilayotgan bir paytda nemis tilining çet tillar orasidagi uluşini 3 foizdan 30 foizga kötariş kerak, deb hisoblaymiz.

Xurram Rahimov, Germaniyadagi Olmon-Özbek ilmiy jamiyati raisi,
 Özbekiston nemis tili öqituvçilari assotsiatsiyasi raisi, professor