Sun'iy tuxum qayerdan paydo bo‘lyapti?

Yana tuxumga qaytamiz. Internetda sun'iy tuxum tayyorlash jarayoni, ishlab chiqarishning barcha bosqichlari batafsil ko‘rsatilgan videolavhalar paydo bo‘ldi. Bir qarashda arzon tuyilgan mahsulot o‘ta katta hajmda ishlab chiqarilsa va uning saqlanish muddati oshirilsa, bu biznes ham o‘zini oqlashi va katta foyda keltirishi oydinlashdi.

Avvaliga sun'iy tuxumlar Qirg‘izistonga va Qozog‘istonga kirib kelgani haqida xabarlar tarqaldi. Chegara mustahkamligi, bojxona nazorati qattiqligi, qolaversa O‘zbekistonning o‘zi tabiiy tuxumni (qarang, tuxumni shunchaki tuxum demay sun'iy, tabiiyga ajratishga majbur bo‘ldik) katta hajmda eksport qilishi, nisbatan arzon narxlar tufayli bizga sun'iy tuxum kirib kelishi qiyindek edi.

Ammo oxirgi tarqalgan videolavha bu ishonchni yo‘qqa chiqardi. Rolikda po‘sti archilgan ikki tuxum tasvirga olingan. Pichoq bilan ularni kesib ko‘rsatayotgan kishi tuxum sarig‘ining o‘sha ta'riflanganidek rezinasimonligi, dum-dumaloqligi, ezilganda ham parchalanmasligi va yerga urganda sakrab ketishini ko‘rsatib beradi. Shuningdek, u bu tuxumlarni poytaxtdagi «O‘rikzor» bozoridan sotib olinganini aytadi va ehtiyot bo‘lishga chorlaydi.

«O‘rikzor» savdo majmuasi respublikadagi oziq-ovqatlar sotiluvchi eng yirik ulgurji bozor hisoblanadi va u yerda alohida tuxum rastalari ham bor. Ammo ular orasida aynan sun'iy tuxum bor-yo‘qligi, bo‘lsa ham qanday narxda sotilgani ma'lum emas. Balki oxirgi xabarlardan keyin sotuvchilar bunday mahsulotlarni sotuvdan olishgandir.

Shu o‘rindan haqli savol tug‘iladi: sun'iy va tabiiy tuxumni qanday qilib ajratish mumkin? Biz eng oddiy farqlarni sanab o‘tamiz:

1. Tabiiy tuxum po‘stlog‘i g‘adir-budir, sun'iyniki silliq;

2. Tabiiy tuxumning ikkita bir xilini uchratish qiyin, sun'iy tuxum esa bitta fabrikadan chiqqani uchun hammasi bir xil;

3. Sun'iy tuxumning sarig‘i rezinasimon, yerga urilsa sakraydi, kesilganda ham ichki massasi bir xil rangda. Tabiiy tuxum sarig‘i ozgina siqilganda parchalanib ketadi, saqlanganda yashil tusga kiradi, kesilganda yaltirab turmaydi;

4. Chaqilganda tabiiy tuxumning oqi va sarig‘i ajralib turadi, sun'iysiniki tezda aralashib ketadi va bir xil rangga kirib qoladi;

5. Tuxumning bir chetida bo‘shliq bo‘ladi. Tabiiy tuxumda bu bo‘shliq odatda har-xil joylarga joylashadi. Sun'iy tuxumda hammasi bir joyda.

Muhim eslatma: sun'iy tuxum ishlab chiqaruvchilar ham o‘z faoliyatlarini takomillashtirib bormoqda va borgan sari bu farqlarni yo‘qqa chiqarishmoqda.

Sun'iy tuxumning organizmga bevosita salbiy ta'siri haqida yirik tadqiqotlar o‘tkazilmagan, ma'lumotlar oshkor qilinmagan. Lekin ayrim zararli jihatlari mavjud albatta – hajmi va tovuq parvarishiga ko‘ra tabiiy tuxumning energetik quvvati bor (100 grammi taqriban 155 kkal), sun'iy tuxumda esa bunday qiymat yo‘q. Inson oshqozoni ochlik hissini yo‘qotsa ham, sun'iy tuxum iste'molidan so‘ng biror foyda olmaydi, aksincha, oshqozon-ichak traktida buzilishlar kuzatilish ehtimoli katta. Eng muhimi, to‘la-to‘kis kimyoviy birikmalardan tarkib topgani uchun og‘ir asoratlar keltirib chiqarishi mumkin.

Sun'iy tuxumning tarkibi – po‘stlog‘i kalsiy karbonat, parafin va gipsdan iborat. Oqi va sarig‘i kaliy alginat, jyelatin, kalsiy xlorid va turli bo‘yoqlardan iborat.

Ma'lumot uchun: Xitoyda sun'iy tuxum ishlab chiqarish shunchalik katta hajmda amalga oshirilmoqdaki, bugungi kunga kelib uning tannarxi tabiiy tuxumning 23-25 foiziga teng bo‘lib qoldi va tushishda davom etmoqda. «Nyu layt of Myanma» nashri ma'lumotlariga ko‘ra, Xitoyda sotiluvchi aksariyat tuxumlar aynan sun'iy tuxumlardir va ularni ochiqdan-ochiq ko‘rsatib, ikki xil narxda sotish urfga kirib bo‘lgan.

Abduvali Xurboyev, «Toshkent parranda» MChJ hisobchisi:

– Sun'iy tuxum haqida eshitdim, ammo o‘zim ko‘rganim yo‘q. Menimcha bu mahsulotni O‘zbekistonga olib kirishdan foyda yo‘q, sababi parrandachilik sohasi bizda yetarlicha rivojlangan, o‘z mahsulotimiz bilan xalqimizni ta'minlay olamiz. Ichki bozorga chiqarishdan tashqari qo‘shni davlatlarga, jumladan Afg‘onistonga ham tuxum eksport qilamiz. Sun'iy tuxumning kirib kelishi mahsulotimiz narxiga hozircha ta'sir qilmadi. Balki kirib kelganda ham ma'lum muddat arzonligiga qiziqib xarid qilib ko‘rishar, lekin o‘ylaymanki bu aldovning umri qisqa bo‘ladi. Xaridor baribir tabiiy mahsulotni xarid qilishiga ishonaman.

Abror Zohidov.