His-tuyğular insonni boşqaradi. Şubhalanyapsizmi? Lekin bu fikrni butkul inkor etişga ham asos yöq. Ta'm bilişni olaylik. Bola nega şirinliklarni xuş köradi? Sababi şirin ta'mga odatlangan. Axir, ona suti şirali-ku. Bir vaqtlar undan huzurlanganmiz. Şu bois hayot davomida xuddi şunday (yoki şunga yaqinroq) lazzatni topişga va tuyişga bot-bot intilamiz.
Endi barçamizni öz içiga ğarq etgulik darajada kengayib ketgan global media makon haqida gaplaşsak. Dunyoda axborot Yer yuzidagi 8 milliard kişining kundalik ehtiyoji uçun zarur oziq-ovqat mahsulotlaridan ham köp. Turli ma'lumotlarni har daqiqada, har soniyada qabul qilamiz. Ba'zan tahlil qilib, ba'zan esa, şunçaki bir yamlab yutgan holda. Ammo istalgan axborotni qança miqdorda emas, balki qanday iste'mol qiliş ham muhim. Aks holda, foydadan köra ziyoni köproq böladi.
Hozirgi axborot olamimiz tubsiz va sarhadsiz okeanga öxşaydi. Unda qança illat, ğurbat, bid'at, yolğon va tuhmatlar suzib yuribdi. Biroq barçasini körib ilğaşga, mağzini çaqib, asl mohiyatini tuşunib yetişga ojizmiz. Bunday ojizlik nafaqat alohida bir şaxslar yoki guruhlar, balki butun boşli jamiyatlarga ham xos bölib bormoqda.
Oçiği, yurtimiz yoşlarining axborotga munosabati va undan foydalaniş madaniyati, hayotiy e'tiqodi, qaraşlariyu qadriyatlarini tafakkur çiğiriğidan ötkazib körilsa, bugun biz ham ojiz jamiyatga aylanayotgandek tasavvur uyğonadi kişida. Balki, aslida ham şundaydir...
Keling, dastavval har bir şaxs içki konstitutsiyasining özagini taşkil qiluvçi hayotiy e'tiqod masalasiga töxtalaylik. E'tiqod va qadriyat aslida egiz tuşunçalar. Ikkisi ham bolalikdan şakllanadi va umr böyi insonga hamrohlik qiladi. Ularning boş manbai esa, oiladagi tarbiyadir.
Lekin tarbiya öz-özidan paydo bölib, öz holiça keçadigan jarayon emas. Unga puxta tayyorgarlik köriş kerak. Bunda ota-ona, avvalo, millatning ma'naviy oriyentirlariga murojaat qiladi (har holda, şunday bölmoği durust demoqçimiz).
Özbek xalqi uçun ilmu ma'rifat hamişa va har vaqt eng muhim ma'naviy oriyentir bölib kelgan. Yevropa hali mudrab yotgan zamonlarda olamşumul kaşfiyotlari bilan butun dunyoni uyğota olgan, falakiyotdan tortib tibbiyotgaça, huquq va geografiya, hatto hozir mislsiz darajada rivojlangan axborot texnologiyalari sohasining tamal toşini qöygan önlab buyuk ajdodlarimiz bolalikdan ilmu ma'rifatga intilgani, bilim olişni yuksak, yana bir bor qaytaramiz, yuksak (!) qadriyat deb hisoblagani uçungina daho bölib yetişdi. Oradan neça asr ötib ham ularga bölgan hurmat-e'tirof zarraça kamaygani yöq.
Ota-bobolarimizdan qolgan bebaho ilmiy meros hali-hanuz insoniyatni öylaşga, tahlil qilişga, yangiliklar yaratişga undab kelmoqda. Uşbu xazinaning duru marvaridlarini köz qoraçiğidek avaylab, tafakkuriga jo aylagan jamiyatlar bundan faqat yutmoqda. Axir, ilmiy salohiyati yuksak mamlakatlar yengilmasdir. Ularni na taslim qiliş, na qölda qöğirçoq qilib öynatiş mumkin.
Mavzuga oid
Xöş, ötmişi buyuk xalq bölaturib nega bugun biz, dunyo tan olgan Xorazmiy va ibn Sino avlodlari ilm-fanda orqada qoldik? Nega internetda ğiybatlaşiş, bölmağur post va xabarlarni öqib, ularga munosabat bildiriş, “Million”çilarning baçkana konsertlarini tomoşa qilişga, bir söz bilan aytganda, öz saviyamizni tuşirişga soatlab vaqt sarflaymiz-u, ammo yilda aqalli bir marotaba kutubxona yoki kitob dökoni ostonasidan hatlamaymiz? Nega danğillama hovli-joy solişga oşiqamiz-u, biroq ehtiyojimizdan ortib qolayotgan mablağni maktab kutubxonasiga xayriya qilgimiz kelmaydi? Nega öşa qasr-uylarda yigirmata televizor bor-u, ammo yigirmata kitob topilmaydi?!.
Oxiri körinmas yuqoridagi kabi oğriqli savollarga uzil-kesil javob beriş juda qiyin (ular hayotiy haqiqat asnosida vujudga kelayotganini anglaş esa, undan-da oğir!). Faqat bir gap xayolda aylanaveradi — özingdan söra, özbegim, özingdan!
Fikrni mutolaa mavzusiga burganimiz bejiz emas. Sababi ayni paytda kitobxonlik jamiyatimiz uçun hayot-mamot masalasiga aylangan. Qançalik andişali xalq bölmaylik, bir haqiqatni röy-rost aytişga töğri keladi — bugun aksariyat yoşlar ma'naviy oriyentirlarsiz yaşamoqda. Bunday tendensiya kun kelib millatning köhna ildizlarini batamom quritib yuborişi tayin. Bunga esa, yöl qöyib bölmaydi!
— Yoşlarni yengil-yelpilikka köniktiriş, axloqsizlik, jirkançlik va johillikni tarğib qiliş, olijanob his-tuyğular hamda gözallikka intilişiga imkon qoldirmaslik millatning öz-özidan parokanda bölişiga olib keladi, — deydi amaliyotçi psixolog Luqmon Kazakov.— Bu texnologiya başariyatga qadimdan ma'lum. Yangi mingyillikka kelib u axborot uruşining asosiy quroliga aylandi. Natijada global media makonda millionlab odamlarni yoppasiga ahmoqlaştiriş jarayonini kuzatyapmiz.
Gollivudning jangari filmlarini olaylik. Ular ta'sirida bir neça avlod voyaga yetdi. Bunday kinoasarlar hozir ham kassabop. Auditoriyasi esa, asosan bolalar va ösmirlar. Istalgan jangari filmda jismonan baquvvat, lekin sira yengilmas qahramon hammaning burnini qonatib yoki odamlarni beayov öldirib yuradi. Ekranda hadeb vajohat va zöravonlikni köravergaç, yoş tomoşabin kuç işlatişni qadriyat sifatida qabul qila boşlaydi. Deylik, nega boş qahramon birovga piçoq suqdi, axir, bu yomon-ku, degan fikr uning xayolidan ötmaydi. Çunki aksariyat bolalar axborotni tahlil qilişga, voqeahodisalarga tanqidiy munosabat bildirişga odatlanmagan. Aniqroği, biz ularni şunday qilib tarbiyalay olmayapmiz.
Bordi-yu, ota-ona farzandiga erta yoşdan kino va hayot boşqa-boşqa narsalar ekanini, birovga ozor yetkaziş, uriş yoki öldiriş jinoyat sanalişini hamda bu qilmişi uçun inson, albatta, jazolanişini tuşuntirsa, bolada salbiy axborotga immunitet şakllanadi. Va kun kelib u sizga bunday filmlarni suratga olişdan maqsad nima, degan savolni berişi muqarrar.
Yana bir gap. Audiovizual vositalar orqali zöravonlikni hadeb namoyiş etaveriş huquqbuzarlik hamda jinoyatçilikning ortişiga sabab böladi. Qonunlarga itoat etmaydigan odamlarni esa, yöldan toydiriş, aldaş va adaştiriş juda oson. Boşqaça aytganda, hozirgi media makondagi dezinformatsiya (yolğon va noxolis axborotlar oqimining kengayişi) ijtimoiy dezoriyentatsiya, ya'ni jamiyat uçun odatiy va normal tasavvurlarning izdan çiqişiga olib kelmoqda. Keyingi vaqtda yoşlarimiz fe'l-atvorida agressiya, johillik, suitsidal kayfiyat tobora yaqqol közga taşlanayotganini mana şu jihat bilan izohlaş mumkin.
Ayançlisi, saviyasizlik va baçkanalik nainki media makon, hatto san'atimizga ham singib boryapti.
Bir neça ön yilliklar avval Ğarbda ğalati bir tendensiya vujudga kelgandi — san'atkorning maşhurlik darajasi iste'dodi bilan emas, balki taşqi qiyofasi yoki xatti-harakatidagi ğayritabiiylikdan kelib çiqib belgilangan. Aytaylik, qaysidir xonanda konsertda gitarasini sindirişi mumkin, birov quloği yoki burnini teşib olgan, boşqasi badaniga tatuirovka çizdirgan va hokazo. Bu narsalar psixologik nuqtai nazardan anormal holat, ya'ni axloq me'yorlaridan oğiş hisoblanadi. Lekin hamma gap şundaki, öziga erk bergan “san'atkor”lar köpaygani sayin omma va birinçi navbatda, yoşlar axloqsizlikni norma sifatida qabul qila boşlaydi. Muammo yana öşa-öşa — özini muxlis deya atayotganlarda tahlil qiliş, çuqur muşohada yuritişga könikma ham, istak ham yöq. Ularni musiqaning sözu ohangidan köra şovqin-suroni köproq qiziqtiradi. Bugungi özbek estradasini arzon-garov qöşiqlari bilan bulğayotgan “xonanda”larning bozori nega bunçalik çaqqon ekanini endi anglayotgandirsiz.
— Nazarimda, zamonaviy dunyoga senzura kerak, — ta'kidlaydi L.Kazakov. — Söz va ijod erkinligini böğiş ma'nosida emas, balki san'at, adabiyot hamda qalb tarbiyasiga bevosita aloqador boşqa sohalarda axloqsizlikka yöl qöymaslik uçun ham çeklaş mexanizmini işga soliş zarur. Lekin ma'naviy qaşşoqlikka qarşi kuraşişda senzura faqat 30 foiz samara beradi. Qolgan 70 foizi sizda gözallik hissi neçoğliq şakllangani bilan boğliq. Bunga esa, mutolaasiz erişiş mumkin emas. Ilmning boş manbai, şubhasiz, kitobdir.
Ilgari hayotimizda internet yöq edi. Telekanallar sanoqli bölgan. Körsatuvlar ham. Öşanda odamlar kitobni köproq qölga olardi. Bundan taşqari, dunyoqaraşini kengaytiriş, ma'naviyatini yuksaltiriş maqsadida teatr va muzeylarga borgan. Mana şu yösinda biz faqat axborot emas, balki bilim olişga intilardik.
Hozir axborot oqimini töxtatib bölmaydi. Televideniye köngiloçar kanallar bilan liq töla. Past saviyali musiqa, yumor, kino va multfilmlarga kömilib ketyapmiz. Oqimga qarşi suziş befoyda. Boşqaça yöl tutmoq zarur — öğil-qizlarni boğçadanoq mutolaaga qiziqtirib, yaxşi asarlarni tanlab öqişiga kömaklaşsak, jamiyatni köp illatlardan tozalagan bölamiz.
6-7 yoşlarda bolada tasavvur könikmalari şakllanadi. Mazkur bosqiçda unga axloq nimaligini tuşuntirib boriş lozim. 11-12 yoş insonning axborotni tahlil qilib, ma'nosini çaqişga harakat qiladigan payti. Mana şu jarayonda bola körayotgan filmi, eşitayotgan musiqasi yoki öqigan kitobini ota-onasi va ustozlari iştirokida muhokama etsa, u asta-sekin tahliliy fikrlaşga örganadi.
Yoşlarga kitob öqitibgina millatni ma'naviy halokatdan asraş mumkinligini sotsiolog Komil Kalonov ham biz bilan suhbat davomida qayta-qayta ta'kidladi.
— Har öquv yili boşida auditoriyaga darsga kirgan talabalar şu kungaça neçta kitob öqigani bilan qiziqaman, — deydi Özbekiston Milliy universiteti sotsiologiya kafedrasi mudiri K.Kalonov. — Işonasizmi, önta kitob öqiganman, deganlari bir yoki ikkita topiladi, xolos. Mazkur holat biz, sotsiologlarda jamiyat kelajagi haqida jiddiy taşviş uyğotmoqda.
— Xöş, muammoning ildizi qayerda? Nahotki, hali ham ötiş davridamiz?
— Kinoyangizni tuşundim (istehzoli kuladi). Ötiş davri köpi bilan uç yil davom etişi mumkin. Uç yil! Biz esa, öttiz yildan buyon ötiş davri, deb özimizni ovutib yuribmiz. Yöq, örtoq jurnalist, muammoning ildizlari boşqa yoqda.
Mening kuzatişlarim böyiça biz jamiyat rivoji uçun muhim bölgan jabhalar, avvalo, ta'lim sohasida vorisiylikni saqlab qololmadik. Yurtimizda birdaniga hamma narsadan voz keçiş tamoyili asosida islohotlar olib borildi. Maktab ta'limini olaylik. Sotsiologiya fanining otasi, buyuk nemis olimi Maks Veber fanga “ideal byurokratiya” degan nazariyani kiritgan. U şu nomli asarida: “Byurokratiya ideal bölişi kerak. Byurokratiya ideallikdan ötdimi, hamma narsani orqaga tortadi”, — deb yozadi. Bizda ikkinçi holat yuz berdi. Çunki öz vaqtida ideal byurokratiyani notöğri talqin qildik. Natijada öqituvçi qoğozga kömib qöyildi. darsni sifatli ötiş emas, tekşiruvlardan “omon qoliş” haqida öylaydigan böldi.
Töğri, hozir ba'zi xatolar tuşunib yetilgan. Lekin ularni tuzatişga ham ança-munça vaqt kerak.
Ikkinçi muammo, ongimizda parazitlik qilayotgan stereotiplar bilan boğliq. Bir misol keltiraman. “Ommaviy madaniyat” deya hamma yoqqa ayyuhannos solyapmiz. Töğri, bu bor narsa. Ammo negadir jamiyatimiz “ommaviy madaniyat” faqat ğarbdan kirib keladi, deb öylaydi. Mana şunday fikrlaşning özi stereotip. Televideniyemiz hind film va seriallarini körsatgani-körsatgan. vaholanki, ular ham ommaviy madaniyat!
— Nega?
— E'tibor bering, hind kinolarining barçasi bir xil syujyet va yeçimga ega. Film nima bilan yakunlanişini oldindan bilib turasiz. Inson baxtli bölişi kerak! Hind kinoijodkorlari bu ğoyani tomoşabin ongiga tinimsiz singdirişga harakat qiladi. Sababi tuşunarli. Hindistonda 1,5 milliard aholi bor. Şundan 400 millioni savodsiz va qaşşoq. Tasavvur qilyapsizmi, 400 million-a! Bu AQŞga öxşagan katta bir davlat yoki salkam butun Yevropa qit'asi degani. Öşa savodsiz va qaşşoq omma uçun faqat bitta obrazni yaratiş mumkin. Bu — baxtli hayot obrazi. Bejiz emaski, hindlar özini dunyodagi eng baxtiyor xalq, deb hisoblaydi. Boisi inson qançalik noçor yaşasa, özini şunçalik baxtli his qiladi. Qançalik boy va ilmli bölsa, şunçalik baxsizdir. Çunki hamma narsaga aqli yetadi-da. Bunday odamlar köngil xotirjamligiga erişişi juda qiyin.
— Unda nega hind filmlari va seriallari Özbekistonda sevib tomoşa qilinadi? Biz qaşşoq emas-ku!
— Biz ma'nan qaşşoqlaşyapmiz. hamma gap şunda. Aksariyat yurtdoşlarimiz, ayniqsa, yoşlar milliy qadriyatlarimizni örganiş örniga özga millatlar madaniyatiga kör-körona ergaşib ketmoqda. Oqibatda ma'naviyat boy berilyapti. bu dahşatli narsa!
— Nima qiliş kerak?
— Töğri savol. Yoşlar mutolaaga qaytmagunça heç narsa özgarmaydi. Kitob öqimagan omma televizorga yopişadi. U yerda esa, sayoz film, serial va körsatuvlar namoyiş etilmoqda. Saviyasiz media mahsulotlarni qayta-qayta iste'mol qilavergan inson, tabiiyki, ma'nan qaşşoqlaşa boşlaydi.
Meni qiynayotgan yana bitta oğriqli masala bor: nega umumta'lim maktablarini har yili 650-700 ming nafar yigit-qiz tamomlaydi-yu, ammo ularning bor-yöği 10 foiziga oliy öquv yurtlariga kiriş imkoniyati yaratilgan? Bu haqda yurtimiz sotsiologlari salkam ön yildan buyon bong urib kelmoqda. Axir, öqişni davom ettira olmagan 600 ming qoraköz turmuş taşvişlariga öralib, ilmdan yiroqlaşişi tayin-ku.
— Kutubxonalarimiz oziq-ovqat dökonlaridek serob bölsa ham mayli edi...
— Haq gap. Bolalik paytimda mahallalar hamda köp qavatli uylar orasida ixçamgina kutubxonalar bölardi. Hamma kirmasa ham, harqalay, qiroat zallari böş qolmasdi. Endi esa, özimizni internetga urganmiz. Xöş, nima naf köryapmiz bundan?! Heç qanaqa! Internetda safsata sotiş evaziga bizda olomon psixologiyasi şakllanib böldi. Ijtimoiy tarmoqlarda yuzaki gap-sözlardan nariga ötolmayapmiz. Jiddiy, fakt va dalillar asosida bahs-munozara yuritişni bilmaymiz. Çunki ilm yetarli emas.
Jamiyatda tirnoq tagidan kir qidirişdek bemaza illat paydo bölgan. Ayb töqişga usta bölib qoldik — talabalar öqituvçilarni savodsizlikda ayblaydi, köçaga çiqsangiz, odamlar bir-birini dözaxiylikda ayblaydi... Millatni ma'naviy tanazzuldan qutqarişning yöli bitta — yoşlarda ilmni kuçaytiriş zarur. boşqa yeçim yöq!
— Yoşlarimiz kitobxon bölişini hamma xohlayapti. Lekin birgina istak bilan maqsadga erişiş dargumon. Siz nimani taklif qilasiz?
— Amerikalik sotsiolog Deniyel Bell özining “Postindustrial jamiyat” nomli asarida: “XXI asrda öqiş-yozişni biladigan aqlli odamlar köp böladi, lekin donişmand odamlar juda kam uçraydi”, — deb yozgan. Olimning başorati töğri bölib çiqdi. Donişmand bu — kitob öqigan odam. Bil'aks, oddiy közoynak yoki başang kiyim-boş ham sizni aqlli qilib körsata oladi.
Savolingizga kelsak, men maktabdagi öqituvçimning tajribasini qöllaşni taklif qilaman. Yozgi ta'tilda har bir öquvçiga yigirmata badiiy asarni öqişni majburiy qilib qöyiş kerak. Lekin kitoblarni muallimning özi saralab bersin. Şu tamoyilga sözsiz amal qilaylik, mana körasiz, farzandlarimiz kitobga umrbod mehr qöyadi.
Xuddi şunday oliy ta'limda ham. Yevropadagi aksariyat universitetlarning kafedra öqituvçilariga, avvalo, öz faniga oid yuzta tayanç manbani öqib çiqiş topşiriladi. Aks holda, u dars berişga haqli emas. Nega biz şu işni qilolmaymiz? Talaba oliygohni bitirgunça yuzta kitobni öqib çiqsin, böldi, yuz birinçisini özi yozadi.
Central Asia International Hardware Expo - Markaziy Osiyo quriliş asboblari, uskunalari va mahkamlaş buyumlari bozoriga töğridan-töğri çiqiş imkoniyati
Özbekiston volframi xalqaro eʼtirofga sazovor böldi
Puçon va KT&G Yaşil taşabbusni boşlamoqda
Laboratoriya sokinligining ham harorati bor: Özbekiston uçun Smolensk uskunalari
Uztelecom tarmoği modernizatsiyasi: yölning 90 foizi ortda qoldi. Oldinda yana qanday işlar bor?
Yiliga 25 mingdan ortiq yangi uskuna: Özbekistonda $50 mln investitsiya hisobidan “NURA Electric” elektrotexnika majmuasi işga tuşirildi
Central Asia International Hardware Expo - Markaziy Osiyo quriliş asboblari, uskunalari va mahkamlaş buyumlari bozoriga töğridan-töğri çiqiş imkoniyati
Özbekiston volframi xalqaro eʼtirofga sazovor böldi
Puçon va KT&G Yaşil taşabbusni boşlamoqda
Laboratoriya sokinligining ham harorati bor: Özbekiston uçun Smolensk uskunalari
Uztelecom tarmoği modernizatsiyasi: yölning 90 foizi ortda qoldi. Oldinda yana qanday işlar bor?
Yiliga 25 mingdan ortiq yangi uskuna: Özbekistonda $50 mln investitsiya hisobidan “NURA Electric” elektrotexnika majmuasi işga tuşirildi