Afrosiyobga kelgan koreys elçilari - qadimiy devorlaridagi suratlar nimalardan hikoya qiladi

Devoriy suratlarning qismi ham juda noyob va ulkan ahamiyatga ega bölgani uçun darhol muzeyga jönatiladi. Undan nusxa ham köçiriladi.

90-yillardan boşlab ana şu devoriy surat jahondagi köplab arxeolog, tarixçilar bir qator mamlakatlardagi ilmiy institutlarni öziga jalb eta boşladi. Negaki, uşbu devoriy suratlar ilk örta asr davrining nodir san'at asari, qadimgi Söğdiyona hayoti va madaniyati töğrisida sözlaş bilan birga boşqa davlatlar madaniyatidan ham hikoya qiladi. Xususan, Afrosiyob şohi Varxumanning saroyida çizilgan deb hisoblanayotgan uşbu devoriy suratlarning «Elçilar xonasi» deb nomlangan qismi qadimgi davlatlar tarixiga yangilik kiritişi oydinlaşdi. Yanayam aniqroği, devoriy suratda bir qator qadimiy davlatlar, jumladan, Koguryo davlatidan taşrif buyurgan elçilar surati ham tasvirlangan edi. Bu esa 6-7 asrlardayoq ikki davlat örtasida aloqalar mavjud bölganini tasdiqlaydigan juda muhim fakt edi.

Şunday qilib, mazkur yodgorlikning vaqt ta'sirida yemirilib borayotgani sababli Söğdiyona fransuz-özbek arxeologik missiyasi taşabbusi bilan Madaniyat va sport işlari vazirligi hamkorligida «Afrosiyob devoriy suratlarini asrab-avaylaş uyuşmasi»ga asos solindi. Loyiha YuNeSKOning Toşkentdagi vakolatxonasi kömagida işga tuşirildi. 2014 yilda Samarqand şahridagi Afrosiyob muzeyida noyob qadimiy yodgorlik hisoblangan «Elçilar xonasi» devoriy suratlarining restavratsiya işlari boşlandi. Bu iş hukumatimiz hamda AQŞ, Şveytsariya, Fransiya va Janubiy Koreya davlatlari kömagida davom ettirildi.

– «Elçilar xonasi» devoriy suratlarida öşa davrdagi bir qator davlatlardan Afrosiyob hukmdori saroyiga taşrif buyurgan elçilar tasviri mazkur suratlarning umuminsoniy ahamiyatini yanada oşiradi, - deydi Afrosiyob muzeyi direktori Samariddin Mustafoqulov. – Xususan, unda 6-7 asrlardagi Koguryo davlati vakillari tasvirlangani Janubiy Koreya tarixida ham yangilik deb baholandi va koreyalik olimlar bilan hamkorlikda keng miqyosdagi örganiş işlari boşlab yuborildi.

2015 yilda Janubiy Koreyaning «Şimoliy-Şarqiy Osiyo tarixi» fondi kömagida mazkur davlat tarixçi olim va mutaxassislari hamkorligida devoriy suratlarning vaqt ta'sirida yemirilgan qismlarini ham qayta tiklaşga kirişildi. Şuningdek, yana bir muhim işga qöl urildiki, bu Örta Osiyo tarixida ilk marta va hatto dunyo tajribasida ham kamdan kam uçraydigan tajribadir. Xullas, Janubiy Koreya va Özbekiston olimlari hamkorligida töliq ilmiy asoslangan holda qadimiy Afrosiyob şahri öşa davrda qanday bölgan bölsa xuddi öşa holatda «qayta tiklandi». Aniqroği, qadimiy şahar maketi va şahar körinişining 3D formatdagi videolavhasi tayyorlandi.

Buning uçun dastlab bugungi kunning eng zamonaviy texnologiyalari orqali şahar qoldiqlari skaner qilindi. Şaharning örni yuqori sifatli, havodan va yon tomonlardan 3D fotoapparatlarida suratga olindi. Maxsus apparatlarda test analizlari olindi va hatto har bir surat mikroskop orqali örganib çiqildi. Barça devorlar qoldiqlari tadqiq etilib, taqqoslanib, kompyuter grafikasi asosida ilmiy asoslangan holda tiklab borildi. Devoriy suratlarni tiklaşda ham, şahar körinişini tiklaşda ham ultrabinafşa va infraqizil nurlar orqali öşa ranglarning aniq holatini tiklaşga erişildi. Va nihoyat, qadimiy şahar tölaligiça, öz vaqtida qanday bölgan bölsa şundayligiça videolavha şaklida köz öngimizda namoyon böldi. Bu esa tarix fanida misli körilmagan yutuq edi. Biz endi Samarqandning 6 asrda qay körinişda bölganini bilamiz.

Bugun Samarqandga taşrif buyurayotgan sayyohlarning aksariyati «Afrosiyob» muzeyiga taşrif buyurib, yuqoridagi tasvirlarni hamda devoriy suratlarni tomoşa qiladi. Mazkur suratlar haqda yurtimiz olimlari ham bir neça marta Janubiy Koreyada bölişdi. Dunyoning bir qator mamlakatlari, xususan, Janubiy Koreyada köplab körsatuvlar taşkil etildi.

Ana şu tariqa, qadimiy bir surat – ikki davlat örtasidagi munosabatlar tarixiga yöl oçib bergan edi.

Anvar MUSTAFOQULOV,
Kun.uz muxbiri.