Yovvoyi hayvonot dunyosini örganiş, termitlarga qarşi kuraşişdagi yangiliklar haqida zoolog olim bilan suhbat
|02:22 / 24.09.201928 71716 min
Kun.uz tahririyati bugungi ilm-fan, ta'lim, innovatsion tadqiqotlar haqida turli soha olimlari bilan suhbatlarni davom ettiradi. Navbatdagi suhbatdoşimiz ÖzFA Zoologiya instituti direktori Biologiya fanlari nomzodi, dotsent Baxtiyor Xolmatov böldi.
Suhbat davomida respublikamiz faunasi örganiş borasida amalga oşirilayotgan işlar, turli zararkunanda haşarotlar, jumladan, termitlar va zararlariga qarşi kuraşiş borasida qilinayotgan tadqiqotlar va ularning ahamiyati haqida ma'lumot olişingiz mumkin.
— Zoologiya instituti bugungi ilmiy faoliyati, ilmiy izlanişlar haqida sözlab bersangiz?
— Zoologiya instituti Özbekiston Respublikasi Prezidentining 2017 yil 4 sentyabrdagi «Özbekiston Respublikasi Fanlar akademiyasi Botanika instituti va Zoologiya instituti faoliyatini taşkil etiş çora-tadbirlari töğrisida»gi PQ-3256-sonli qarori bilan taşkil etildi.
Institut ilmiy faoliyati quyidagi yönalişlarni qamrab oladi:
respublika faunasini kompleks tarzda örganiş, hayvonot dunyosi obektlarining zamonaviy holatini baholaş va ulardan oqilona foydalaniş böyiça ilmiy-amaliy tavsiyalar işlab çiqiş;
respublika faunasining milliy axborot-tahliliy ma'lumotlar bazasini işlab çiqiş va yuritiş, yovvoyi hayvonlarning kamyob va yöqolib ketiş xavfi ostida turgan turlari böyiça davlat kadastri, Özbekiston Respublikasi Qizil kitobi va hayvonot dunyosi monitoringini yuritiş;
zararkunandalar, parazitlar va boşqa biozararkunandalar sonini nazorat qilişning innovatsion texnologiyalarini işlab çiqiş.
Zoologiya instituti joriy yilning ötgan töqqiz oyi mobaynida sezilarli natijalarga erişdi. Xususan, Toşkent viloyati umurtqali hayvonlari faunasi monitoringini ötkaziş uçun 18ta muhim xudud aniqlandi, ekotizimlarning original xaritasi yaratildi. Quruqlik umurtqali hayvonlari faunasi böyiça elektron ma'lumotlar bazasi va bibliografik röyxati tuzildi.
Samarqand viloyatining qator tumanlarida vizual tekşiruv va aholidan anketa –sörovnoma tarzida olingan ma'lumotlar asosida 14 tur umurtqali kamyob va yöqolib borayotgan hayvon turlari xaqida ma'lumotlar yiğildi va ma'lumotlar bazasiga (sudralib yuruvçilardan 2 tur, quşlardan 10 tur, sut emizuvçilardan 2 tur) kiritildi.
Tungi faol hayot keçirişga ixtisoslaşgan yapaloq quşlarning şimoli-şarqiy rayonlarda tarqalişi, soni, uyalaşda iştirok etayotgan quşlar miqdori aniqlandi. Ilk bor quloqdor yapaloqquş uyalaş joylari topildi. Yapaloqquşlarning kemiruvçilar bilan oziqlanib, qişloq xöjaligida ahamiyatli ekani oçib berildi.
Mavzuga oid
Özbekistonning şimoli-şarqiy hududi suv havzalari baliq resurslari va gidrobiontlarning hozirgi holati, taksonomik strukturasi, turlar tarkibi va taqsimlanişi örganildi. Zooplankton, zoobentos va fitoplankton turlarning röyxati taftiş qilindi. Çirçiq va Ohangaron daryolarida sazan (Cyprinus carpio) va qorabaliqning (Schizothorax curvifrons) morfologik xususiyatlari, reproduktiv holati, hajm va yoş tarkibi, ösiş sur'atlari aniqlandi.
Ösimliklardan gelmintozlarga qarşi dori ekstraktlari tayyorlandi va laboratoriya şaroitida 83,3-96,9 foiz yuqori biologik samara berdi.
Töğriqanotsimon haşarotlarning 70dan ortiq turlari haqida ma'lumotlar yiğildi. Mazkur töğriqanotsimonlarning 5ta turi Özbekiston faunasi uçun ilk bor qayd etildi. Tadqiqotlar natijasida 20ta tur kamyob töğriqanotsimon haşarotlar sifatida Özbekiston Qizil kitobga kiritiş uçun tavsiya qilindi va tarqalgan areallari belgilandi.
Ilmiy salohiyat: Bugungi kunda institutda 70 nafar xodim faoliyat olib bormoqda. Şulardan 38 nafari ilmiy xodim bölib, 1 nafar akademik, 6 nafar fan doktori, 15 nafar fan nomzodi, 8 tayanç-doktorant va 2 mustaqil izlanuvçi özlarining zoologiya sohasidagi ilmiy tadqiqot işlarini amalga oşirişmoqda. Oxirgi uç yilda 1 nafar fan doktori (DSc) va 7 nafar biologiya fanlari böyiça falsafa doktori (PhD) tayyorlandi.
— Özbekiston bioxilma-xilligini asraş borasida qanday izlanişlar olib borilmoqda?
— Albatta hayvonot dunyosi xilma-xilligini asraş nafaqat Özbekistonda, qolaversa, butun dunyoda bugungi kunning dolzarb va keçiktirib bölmaydigan muhim masalalaridan biri hisoblanadi.
Institut olimlari tomonidan tabiiy ekotizimlar kesimida ya'ni suv-botqoqlik, toğoldi (adir va pastki toğ), örta toğ, baland toğ va çöl hududlarida tarqalgan sutemizuvçilarga antropogen ta'sir darajalarini baholab, ularni saqlaş va barqaror foydalaniş böyiça metodik tavsiyanoma işlab çiqildi. Respublikamiz tabiiy ekotizimi bioxilma-xillikni saqlaşda muhim ahamiyatga ega bölib, bizda uçraydigan 22 turdagi sutemizuvçilar global yöqolib ketiş xavfi ostidagi turlar röyxatidan joy olgan (www.iucnredlist.org).
Ana şunday turlardan biri Qor qoplonining tarqalişi, ozuqa zanjiridagi roli va muhofazasi böyiça Global ekologik jamğarmasi, BMT taraqqiyot dasturi va Özbekiston hukumati hamkorligida umumiy budjeti 31,5 mln. AQŞ dollariga teng loyiha amalga oşirilmoqda. Institut xodimlari uşbu loyihaning asosiy komponenti sifatida iştirok etişmoqda.
Zoologiya instituti CITES (Yöq bölib ketiş xavfi ostida yovvoyi fauna va flora turlarining xalqaro savdosi töğrisidagi konvensiya)ning ilmiy organi hisoblanadi. Ayniqsa, yovvoyi hayvonlarning kamyob va yöqolib ketiş xavfi ostida turgan turlarni muhofaza çoralarini kuçaytirişda Özbekiston Respublikasi Qizil kitobining örni beqiyosdir. Amaldagi Qizil kitob 2009 yilda naşr qilingan bölib, bunga 184 turdagi umurtqali va umurtqasiz hayvonlar kiritilgan. Institut olimlari tomonidan kitobning yangi tahriri tayyorlandi. Bunga köra, qöşimça 22 turdagi umurtqali va umurtqasiz hayvonlarni kiritiş taklif qilindi. Qizil kitobning yangi naşri şu kunlarda naşr qiliş rejalaştirilmoqda.
— Hayvonlardan insonga yuquvçi yoki haşarot çaqişi natijasida kasalliklar yuqişi holatlariga qarşi qanday işlar qilinmoqda?
— Qon söruvçi haşarotlar va kanalar qişloq xöjaligi hayvonlari va insonlar soğligiga jiddiy xavf tuğdiradi. Jumladan, kanalar virus, rikketsiya, bakteriya, protozooalar orqali bir qator kasalliklar tarqalişiga sabab böladi, şu bilan bir qatorda, odamda qon sörişi orqali xavfli Qrim-Kongo Gemmoragik isitmasi kasalligini tarqatadi. Uşbu kasallik hozirgi kunda butun dunyo böyiça eng xavfli kasallik bölib, asosiy tarqatuvçisi kanalar hisoblanadi. Mamlakatimizda Qrim-Kongo Gemmoragik isitmasi virusi barça hududlardagi kanalarda mavjud hisoblanadi. Kana çaqqanida odamlarni uşbu virus bilan zararlanişi kuzatiladi. Uşbu virus bilan kişilarning zararlanişi Andijon, Farğona, Namangan viloyatidan taşqari respublikamizning barça hududida kuzatilmoqda. Uşbu holat tibbiyot sohasida dolzarb muammolar kelib çiqişiga sabab bölib, kasallik öçoqlarini çegaralaş işlari böyiça çora tadbirlar olib borilmoqda.
Qon söruvçi kanalar, jumladan Ixodoidea katta oilasiga mansub kana turlari qişloq xöjaligi hayvonlari, parrandalari va odamda ektoparazitlik qilişi orqali jiddiy epidemiologik xavfni yuzaga keltiradi va şu sababli bevosita kanalarning ekologik, biologik xususiyatlarini batafsil örganiş, ularga qarşi samarali kuraş çora-tadbirlarini işlab çiqiş dolzarb vazifalardan hisoblanadi.
Kanalarga qarşi hozirgi kunda institut olimlari, Toşkent Farmatsevtika instituti va SSV Virusologiya ilmiy tekşiriş instituti ilmiy xodimlari bilan hamkorlikda mahalliy xomaşyolardan foydalangan holat insektoakaritsid işlab çiqildi. Mazkur insektoakaritsid kanalarni nobud qiliş samaradorligi 80-85 foizini namoyon etdi. Uşbu preparatning zaharliligi kam, ayni holatda samaradorligi yuqori bölib, kanalarga qarşi dezinfeksiyani amalga oşiriş jarayonida heç qanday toksik holatlar kuzatilmaydi. Ayni paytda bu preparatlar hayvonlar va parrandalar uçun bezarar hisoblanadi. Kanalarga qarşi kuraşda işlab çiqarilgan insektoakaritsidlar böyiça ikkita patent talabnomasi olingan bölib, tadqiqot işlari davom ettirilmoqda.
— Yaqinda termit haşaroti, ularning zararlari va bir qişloq aholisi bundan aziyat çekayotgani haqida ma'lumot berildi. Mutaxassis sifatida bu haşarotning paydo bölişi, keltirayotgan zarari haqida qanday maslahat bergan bölardingiz?
— Bugungi kunda dunyo böyiça termitlar tomonidan keltirilayotgan zarar yildan yilga oşib bormoqda. Ğarbiy Afrikada termitlarning binolarga keltirayotgan zarari joriy ta'mirlaş uçun sarflanadigan mablağning 10 foizini taşkil qilsa, AQŞda termitlar keltirayotgan zarar yiliga 1,5 mlrd, dunyo böyiça esa 20 mlrd dollarni taşkil etadi. Birgina, 100 sm3 hajmdagi 25 ming dona termitdan iborat bölgan bitta oila bir yil davomida örtaça 50 ming sm3 hajmli turli körinişdagi sellyulozani iste'mol qiladi.
Dunyoda termitlarning 2800dan ortiq turi ma'lum. Ulardan 120 turi zararkunanda sifatida qayd qilingan.
Özbekiston hududida Anacanthotermes avlodiga mansub 2ta tur: Turkiston va katta Kaspiy orti (A.turkestanicus Jacobs., A.ahngerianus Jacobs.) termitlari tarqalgan bölib, ayniqsa keyingi 20-30 yil davomida respublikamizning deyarli barça viloyatlarida va Qoraqalpoğiston Respublikasida aholi xonadonlari, qişloq xöjaligi binolari va hatto tarixiy obidalarga katta zarar yetkazmoqda. Bugungi kunda Respublika böyiça jami 15 313ta xonadon, 24ta ijtimoiy soha obekti, 75ta taşkilot hamda 772 ga(dala, çöl, qabriston) oçiq yer maydonlari termitlardan zararlangan.
Özbekistonda ilk bor, Anacantothermes avlodi termitlariga qarşi qarşi kuraşda Zoologiya instituti huzuridagi «Respublika termitlarga qarşi kuraşiş» markazi va mazkur institutning Entomologiya laboratoriyasida (bevosita prof. A.Ş. Xamrayev rahbarligida) zaharli yem-xöraklar işlab çiqilgan bölib, Respublikada aholi turar-joylari, tarixiy obidalari va strategik obektlarda termitlarga qarşi keng doirada qöllanib, yuqori samaradorlikka erişilgan. Patogenli va zaharli yem-xöraklarni tayyorlaş va termitlarga qarşi qöllaş texnologiyasi böyiça silindrik konteyner - UZ № SAP01243 (02.08.2013) va Anacantothermes avlodi termitlarini qirib yöqotiş uçun qurilma – UZ № FAP00954 (14.06.2013) işlanmalari böyiça patentlar olingan.
Instituti huzuridagi «Respublika termitlarga qarşi kuraşiş» markazi va institut olimlari «Anacanthotermes avlodi termitlariga qarşi yangi «Antitetmit» yem-xöragi va kuraş usullarini işlab çiqiş» mavzusida maqsadli amaliy loyiha tadqiqotlari doirasida yangi avlod «Antitermit» yem-xöraklarini işlab çiqilmoqda. Unga köra tarkibiga jalb qiluvçi xususiyatga ega bölgan – attraktant, ta'm beruvçi va namlikni saqlab turuvçi qöşimçalar kiritiş, uzoq muddat saqlanganda zararli mikroflorani rivojlanişiga yöl qöymaslik, termitlar tomonidan zararlangan bino va obektlarga örnatişning qulayligini ta'minlaş maqsadida bir tomoni tez va oson yopişadigan modda surtilgan holatda bölişi hamda yem-xörakni yetkazib beriş qulayligini ta'minlaşni yölga qöyiş borasida dastlabki sinov tadqiqot işlari olib borilmoqda.
Kelajakda termitlarga qarşi işlab çiqiladigan yangi avlod «Antitermit» yem-xöraklari va takomillaştirilgan kuraş tizimi ilmiy hajmdor texnologiyalar importini keskin qisqartiradi, çunki barça işlanmalar faqat mahalliy xomaşyo evaziga bajariladi. Mazkur tizim barça Anacantothermes avlodi termit turlari tarqalgan dunyodagi mamlakatlarda ham samarali bölişi mumkin. Termitlarga qarşi yangi yem-xöraklarni qöllaş va ularni transportirovka etiş böyiça bir qança özgartirişlar kiritiladi.
— Institut faoliyati bevosita tabiat bilan boğliq bölgani uçun ilmiy ekspeditsiyalarni taşkil qiliş imkoniyati qay darajada? Şuningdek, tadqiqot laboratoriyalarining holati qanday?
— Juda örinli savol deb hisoblayman. Çunki Respublika faunasini kompleks tarzda örganiş va yovvoyi hayvonot dunyosi obektlarining zamonaviy holatini baholaşni ilmiy ekspeditsiyalarsiz tasavvur qilib bölmaydi.
Institutda bajarilayotgan fundamental va amaliy loyihalarni, şuningdek xöjalik şartnomalarini bajarişda keng qamrovli dala tadqiqotlarini amalga oşiriş maqsadida 2018 yil Institut nobudjet mablağlari hisobidan 1ta Chevrolet Niva maşinasi xarid qilindi. Albatta, bu yetarli emas. Prezidentimiz Ş.M.Mirziyoyev 24 may kuni Özbekiston Milliy universitetida ta'lim va ilm-fan sohasi vakillari bilan ötkazilgan uçraşuv mobaynida institutni moddiy-texnik bazasini rivojlantiriş maqsadida yana şunday avtotransport vositasi bilan ta'minlaşga körsatma berişdi.
Bugungi kunda Institutda mavjud ilmiy asbob-uskunalarning örtaça yoşi 10-15ni taşkil etadi. Özbekiston Respublikasi Prezidentining «Ilmiy-tadqiqot muassasalarining infratuzilmasini yanada mustahkamlaş va innovatsion faoliyatini rivojlantiriş çora-tadbirlari töğrisida»gi 2017 yil 1 noyabrdagi PQ-3365-sonli qarorining 3 ilovasi «2018-2021 yillarda Ilmiy-tadqiqot muasssalarining moddiy texnika bazasini mustahkamlaş böyiça Dasturi»da Zoologiya institutini ilmiy va laboratoriya asbob-uskunalari bilan ta'minlaş uçun 200 ming AQŞ dollari ajratilgan. Hozirda institutga zarur laboratoriya asbob-uskunalarini xarid qiliş uçun tender jarayoni amalga oşirilmoqda.
— Ilmiy işlar, tadqiqot natijalari ilm ommasiga qanday e'lon qilinadi?
— Olib borilgan tadqiqot işi natijalari Respublika va xalqaro ahamiyatga ega bölgan konferensiya töplamlari, xalqaro nufuzli ilmiy jurnallarda muntazam ravişda çop etib boriladi.
Institut ilmiy xodimlari tomonidan 2019 yil 9 oyi davomida 2ta monografiya, 5ta amaliy tavsiyanoma, 1ta öquv qöllanma naşr ettirildi. Ilmiy jurnallarda 31ta, xalqaro va respublika konferensiyalari töplamlarida 67ta maqola çop etildi. 2ta patent olindi. 2ta patentga talabnoma berildi.
2019 yil 20-21 iyun kunlari ÖzR FA Zoologiya institutida «Özbekiston Zoologiya fani: hozirgi zamon muammolari va rivojlaniş istiqbollari» mavzusida respublika ilmiy-amaliy anjumani bölib ötdi. Konferensiyaga kelib tuşgan materiallardan veterinariya, tabiatni muhofaza qiliş sohalariga joriy qiliş uçun bir neçta tavsiya berildi.
— Qaysi ilm dargohlari bilan xalqaro hamkorlik yölga qöyilgan?
— Institut 2018-2019 yillar davomida Germaniya, Şveytsariya, Xitoy, Rossiya, Belarus, Qozoğiston, Qirğiziston respublikalari, Buyuk Britaniya qirolligining ilmiy tadqiqot institutlari va markazlari bilan memorandumlar tuzib hamkorlik işlari yölga qöyilgan.
Xitoy Fanlar akademiyasi Zoologiya instituti bilan tuzilgan memorandum doirasida ikki marta hamkorlikda ekspeditsiyalar amalga oşirildi. Institut 2-bosqiç tayanç doktoranti D.M.Musayev 2019 yil 24-30 iyun kunlari Pekin şahrida bölib ötgan «Zararkunanda haşarotlarning monitoringi va ularni boşqarişning zamonaviy usullari» mavzusidagi seminarda iştirok etdi. Institutning 2 nafar yoş ilmiy xodimi (S.Sobirov, Ş.Nazarov) Xitoy Fanlar akademiyasi prezidentining CAS-TWAS dasturi doirasida tayanç doktoranturasiga qabul qilindi.
Hozirda ANSO tomonidan e'lon qilingan 2020 yilgi xalqaro hamkorlikdagi ilmiy-tadqiqot loyihalar tanloviga «Qişloq xöjaligi zararkunanda haşarotlarining monitoring va ularni boşqariş usullari» böyiça loyiha topşirildi.
Cabi Bioscience Şveytsariya Ilmiy Markazi bilan hamkorlikda SCOPES qöllab-quvvatlaş fondi loyihalari doirasida qator işlar amalga oşirilgan. Jumladan, SCOPES dasturlari doirasida olib borilgan ilmiy izlanişlar natijasida AQŞ Qişloq xöjaligi vazirligi tomonidan 2008 yilda - gall hosil qiluvçi arilar (Aulacidea acroptilonica) dalalarda kakraga qarşi biologik agent sifatida qöllaşga ruxsat etilgan. Kakra Markaziy Osiyo şaroiti uçun xos bölib, Şimoliy Amerikaga 120 yil oldin tasodifan iqlimlaşgan. Şundan beri Şimoliy Amerika uçun uşbu ösimlik juda jiddiy zararli begona ötlardan biri hisoblanadi. Şu bilan bir qatorda biologik nazoratdagi ikkinçi agent - gall paşşasi (Jaapiella ivannikovi) Şimoliy Amerika şaroitiga iqlimlaştirilmoqda.
Bugungi kunda zamon şiddat bilan özgarib borar ekan, biz ilm-fan ahlidan tadqiqot işlarini maqsadli yönaltiriş, işlanmalarni amaliyotga tatbiq etilişini ta'minlaş, sohada olingan natija va yutuqlarni xalqaro nufuzli jurnallarda çop etiş orqali butun dunyo olimlariga yetkazişni talab qilmoqda.
Kelajakda biz Respublikamiz hayvonot dunyosi xilma-xilligi jihatdan boy tarkibga egaligini hisobga olgan holda, noyob, kamayib borayotgan va endemik turlarni muhofaza qiliş çoralarini işlab çiqib, ularni maxsus pitomniklarda köpaytiriş orqali mamlakatning eksport salohiyatiga, qolaversa, iqtisodiyotni rivojlantirişga öz hissamizni qöşamiz.
