UzAuto Motors işontira olmadi – e’tirozlar davom etmoqda. Alişer Qodirov esa monopolistni himoya qildi
|04:50 / 13.03.202089 73411 min
UzAuto Motors avtomobillar narxini oşiriş böyiça tuşuntiriş berdi, deputat va senatorlar savollariga javob qaytardi. Şunga qaramay, rasmiylarning javoblari fuqarolardagi e’tirozlar kamayişi emas, aksinça köpayişiga xizmat qilmoqda.
Kun.uz muxbiri bu safar bir neçta deputat, iqtisodçi va huquqşunoslarning mavzuga munosabati bilan qiziqdi.
Barnogul Sanaqulova: «UzAuto Motors monopolist korxona sifatida öta yopiq va noşaffof işlaydi»
Toşkent Moliya instituti «Soliq va soliqqa tortiş kafedrasi» professori Barnogul Sanaqulovaning fikriça, narxlar şakllanişi ustidan deyarli heç qanday nazorat örnatilmaganini şu keça kunduzdagi voqealar ham körsatib turibdi.
«UzAuto Motors 100 foiz davlatga qaraşli korxona bölsa-da, boşqa davlat korxonalari kabi davlat xaridlari tizimiga kirmaydi, şuningdek butlovçi qismlar oçiq tender savdolarida sotib olinmaydi. Albatta, bu jarayon juda köp savollarni tuğdiradi.
Nega bu korxonaga nisbatan me’yoriy qonunçilik bazasi alohida holatda tatbiq etiladi?
Bundan taşqari, tizimga kiruvçi korxonalar örtasidagi transfer narxlarni şakllantiriş tizimi ham şaffof emas. Tizimga kiruvçi korxonalar yetkazib beruvçi butlovçi qismlar narxlarini yuqori taşkilot – «Özavtosanoat» AJning özi belgilab beradi, narx şakllantirişda oçiq bozor mexanizmi yölga qöyilmagan, bu holat esa albatta narxlarni doimiy ravişda monitoring qilib boriş imkoniyatini çeklaydi», deydi professor.
Barnogul Sanoqulovaning aytişiça, dunyoda birorta davlatda bitta AJ davlatdagi avtomobil işlab çiqariş tizimini özi töliq nazorat qilib, ham bu sohada davlat siyosatini yuritib, ham özi şu sohada biznes bilan şuğullanib, maşina işlab çiqarib, sotmaydi.
Unga köra, bunday öziga xos «unikal» tizimning özi mavjud emas. Şuningdek, bu holat soğlom bozor qonuniyatlariga ham zid hisoblanadi.
«Davlat boş islohotçi sifatida bozordagi barça iştirokçilar amal qilişi lozim bölgan öyin qoidalari yakdilligi va umumiy özgarmasligini belgilaşi hamda şu qoidalarga hamma bir xilda rioya qilişini tekşirib, nazorat qilib boriş funksiyasini bajarişi kerak.
Albatta, bunday jarayonda narxlarning baland bölişi tabiiy hisoblanadi. Sababi, «Özavtosanoat» AJ özi maşina işlab çiqaradi. U kerak bölganda özi işlab çiqargan avtomobillarni sotiş uçun bozorni yopa oladi, boşqa bironta işlab çiqaruvçini kiritmaydi, erkin raqobatni turli yöllar bilan çeklaydi.
Mavzuga oid
Bu holat esa işlab çiqarilayotgan mahsulot narxi oşirilişiga zamin yaratadi. Fikrimça, «Özavtosanoat» AJ faoliyati tanqidiy tizimli tahlil qilinişi, amalga oşirilayotgan strategik menejment qayta körib çiqilişi lozim. Aks holda, bunday «qimmat avtomaşinalarni» işlab çiqariş sohasini uşlab turişda mantiq körmayapman», dedi Barnogul Sanaqulova.
Keça UzAuto Motors vakillari bergan bayonotdan qoniqdingizmi, deya bergan savolimizga professor quyidagiça javob berdi:
«Yöq, qoniqmadim. Bayonotda deyarli bironta savolga javob berilmagan. Keltirilgan sabablarning aksariyati asossiz. Misol uçun, korxona vakillari narx oşirilişiga sabablardan biri sifatida QQS tölaganini keltirişdi. Aslida bu soliq korxona faoliyatiga bevosita tasir körsatmaydi. Soliq tölovçisi bu oxirgi istemolçi, yani oddiy xalq. Korxona esa QQS zanjirida faqat huquqiy tölovçi bölib hisoblanadi.
Bundan taşqari, keça keltirilgan sabablar UzAuto Motors keltirgan avvalgi bayonotlarga mutlaqo zid. Masalan, narxlarning oşirilişiga sabab sifatida avvalroq xomaşyo importidagi narxlarning oşişi keltirilgan edi.
Keçagi muloqotda esa işlab çiqariş jarayoni qariyb 50 foizga lokalizatsiya qilingani, mahalliylaştirilgani aytildi. Berilayotgan bayonotlar örtasida umuman boğliqlik yöq».
Oliy Majlis Qonunçilik palatasi deputati Nodir Jumayevni esa bir savol qiynamoqda: UzAuto Motors kompaniyasi özini saqlab qoliş uçun qaçon xalqni qiynaşni töxtatadi? Qaçon u bozor qoidalari böyiça işlaydi?
«Keçagi muloqotda mutasaddilar tomonidan avtomobillar narxining oşişi valuta devalvatsiyasi, QQS tölovlari bilan izohlandi. Bu esa ularning masalaga javob berişga tayyor emasligini körsatdi.
Avtomobillarning asossiz oşirilaveradigan narxlari nafaqat mehnatkaş xalqimizni, balki ular saylagan, ular işonç bildirgan va ular umid bilan faoliyatimizni kuzatib turgan deputatlarni ham qiynamoqda.
Albatta, bu masalaga barça deputatlar ham birdek munosabat bildirişmadi. Xalqaro amaliyotdan ma’lumki, ayrim deputatlar ba’zi soha vakillarining manfaatlarini himoya qiladi. Bizda ham şu tizim işlayotgandek», – dedi deputat.
Nodir Jumayev suhbat davomida makroiqtisodiy vazifaning özgarişiga bozor kon’yukturasi ta’sir ötkazişi, UzAuto Motors esa şu kunga qadar bozor qonunlarini öz faoliyatiga tatbiq qilişga şoşilmayotganini tanqid qildi.
U şuningdek, UzAutoMotors 2020 yilning 4 martiga qadar şartnoma imzolagan xaridorlar uçun şartnomadagi barça şartlar saqlab qolinişini e’lon qilgani, lekin yangi narxlar haqidagi jadval korxona saytida 2020 yil 9 mart kuni joylaştirilganini ta’kidladi.
«Bu – iste’molçilar huquqlarini buziş», dedi deputat.
«Fikrimça, milliy avtomobil işlab çiqaruvçilarimizda uzoq yillarga möljallangan strategik reja yöq.
Umuman olganda, UzAutoMotorsʼning bu kabi harakatlari xalqimiz manfaatlariga ham, islohotlar jarayoniga ham mos emas».
Alişer Qodirov: «Bizda sotilayotgan avtomaşinalar Rossiya va Qozoğistondagidan 500-900 dollarga arzonroq»
«Milliy tiklaniş» demokratik partiyasi rahbari Alişer Qodirovning fikriça, UzAuto Motors – şaffoflaşayotgan korxona va u qilişi kerak bölgan işlarni qilayotgani uçun xalq tomonidan tanqid qilinişi adolatsizlik böladi.
Deputat öz Telegram-kanalida noroziliklarga sabab bölayotgan holat yuzasidan fikrlarini quyidagi mazmunda ifodaladi.
«Men monopoliyaga qarşiman. Monopoliya raqobatni yöq qiladi. Raqobatni yöqligi esa rivojlanişni yöq qiladi.
UzAuto Motors – monopolist, töğri. Lekin u mamlakatimiz iqtisodiyotida yangi, 18 ming vatandoşimiz non topayotgan va budjetimizga 4 trln. sömdan köproq soliq tölayotgan monopolist. Biz uşbu sohani korrupsiya botqoğiga botib ketgan davrini ham kördik. «Şapka»larimiz bilan, lom-mim demasdan uşbu monopolistni «vahşiylaşişiga» hissa qöşganlarimiz ham qança. Endi u raqobatga tayyorgarlik köryapti, şaffoflaşyapti, haqiqiy tannarxini topyapti. Bu zaruriy ehtiyoj, boşqa yöli yöq».
Qodirovning postidan şuningdek, Özbekistonning kelgusi yillarda JSTga a’zo bölişi bilan bozorlarimiz oçilişi mumkinligi, unga qadar esa xaridorlar kötarilayotgan narxlarga rozi bölib turişi kerak, degandek ma’noni ham tuşuniş mumkin.
«Sohada raqobatni yuzaga kelişi – vaqt masalasi, hammamiz bilamiz. Biz kutayotgan JSTga a’zolik bilan bozorimiz oçiladi va xaqiqiy raqobat boşlanadi. Hozir dod solganimiz bilan yengil avtomaşina işlab çiqaradigan yana bir kompaniya paydo bölib qolmaydi.
Öşanda narxi arzonroq bölgan avtomaşinani sotib oliş haqida öylaymiz, narxi qimmat va sifati past işlab çiqaruvçilar kasodga uçramaslik uçun turli «karomatlar» körsatişadi. Qimmat maşinani «qimmat ekan» deb dod solmaymiz, olmay qöya qolamiz, tamom», deb yozadi u.
Deputat fikrlarini xulosalar ekan, avtomaşinalarning oşirilayotgan narxlari tannarxga mutanosib ekanligini aytadi.
«Narxlar oşişi xorijdan kelayotgan ehtiyot qismlar köpligi bilan boğliq. Şunça vaqtdan beri mahalliylaştirilmagan! Muammo, lekin şaffoflaşayotgan kompaniyani qilişi kerak bölgan işlarni qilayotgani uçun tanqid qiliş – adolatsizlik.
Ikkinçidan, avtomaşina narxi xorijda sotilayotgan narxlardan yuqori emas. Rossiya Federatsiyasi va Qozoğistonda arzon körsatilayotgan narxlar avtomaşinalar uçun boşlanğiç tölov bölib çiqmoqda. Bizda sotilayotgan avtomaşinalar 500-900 dollarga arzonroq», – deya yozadi Alişer Qodirov.
Botirjon Şermuhammad: «Özbekistondagi uşbu holat Rossiyadagi «AvtoVAZ» vaziyatini eslatadi»
«Aslini olganda, qariyb 25 yildan ortiq muddat davomida uşbu taşkilot tarkibiga kiruvçi korxonalarning davlat tomonidan har tomonlama qöllab-quvvatlanişi (5 yil davomida heç qanday soliqsiz işlagani, mamlakatga çetdan olib kiriladigan yengil avtomobillarga yuqori miqdordagi boj stavkalarining belgilanişi va boşqalar) moliyaviy holatiga ijobiy ta’sir körsata olmadi», – deydi Rossiyada işlayotgan muhojirlar işlari böyiça huquqşunos Botirjon Şermuhammad.
Uning aytişiça, bunday holat Rossiyadagi «AvtoVAZ» bilan boğliq vaziyatni eslatadi. Ya’ni davlat tomonidan köplab yordam va qöllab-quvvatlaş ta’sirida xam milliy işlab çiqaruvçi samarali faoliyat olib bora olmayapti.
«Rossiyada-ku, heç bölmaganda «AvtoVAZ» mahsulotlarining narxi mahalliy bozorda çetdagidan köra qimmat emas. Bizda esa köp holatlarda özimizda çiqariladigan avtomobillar taşqi bozorlarga sifatliroq ehtiyot qismlar bilan ta’minlangani va şunda ham mahalliy bozorga nisbatan arzonroq sotilayotgani, hatto özimizda çiqqan va çetda arzonroq sotilayotgan avtomobilni Özbekistonga olib kirişda boj olinişi ğalati.
2008 yilgi moliyaviy inqiroz davrida avtomobillarning içki bozorda sömga emas, xorijiy valutaga sotilganini xam eslatib ötiş lozim. Avtomobillar uçun tölovni oldindan olib, keyinçalik şartnomadagi narxni oşiriş esa firibgarlikdan boşqa narsa emas.
Kuni keça bölib ötgan Oliy Majlisdagi bahslarni körib, korxona vakillarining ham öz haqiqati borligi va har qanday e’tirozlarga bahonalari yetarli ekanini anglaş mumkin», dedi u.
Huquqşunos vaziyatni ijobiy tomonga özgartiriş böyiça öz takliflarini ham bildirdi. Unga köra, birinçi navbatda«Özavtosanoat» menejmentini almaştiriş lozim.
«U yerga bu sohada tajribaga ega menejyer va tadbirkorlarni jalb qiliş lozim. Sobiq prokurorlar bilan iş bitmaydi.
Ikkinçidan, korxona rivojlanişi uçun uni sof iqtisodiy qonunlar dunyosiga qaytariş kerak. Ya’ni, çetdan olib kiriladigan yengil avtomobillar uçun boj stavkalarini butunlay bekor qiliş yoki keskin kamaytiriş zarur. Şundagina raqobat paydo böladi.
Uçinçidan, korxonani xususiylaştiriş kerak. Davlatning uluşi 25 foizdan köp bölmasligi lozim. Faqat xususiy tadbirkorgina korxonani hozirgi botqoqdan çiqarişi va iste’molçilar hurmatini öz joyiga qöyişi mumkin», – dedi Botirjon Şermuhammad.
