Özbekistonda yuridik ta'lim va fanni qanday özgarişlar kutmoqda?
|20:27 / 30.04.202023 40515 min
Prezident tomonidan kuni keça imzolangan Özbekiston Respublikasida yuridik ta'lim va fanni tubdan takomillaştiriş böyiça qöşimça çora-tadbirlar töğrisidagi farmoni barça sohalar kabi ilmiy işlar va innovatsiyalar yönalişi böyiça ham universitetimiz faoliyatini yangi bosqiçga kötarişga xizmat qiladi.
Foto: KUN.UZFoto: KUN.UZ
Qayd etiş zarurki, bugungi kunda ta'lim tizimi, ayniqsa yuridik ta'lim globallaşuv davrida jamiyat va iqtisodiyot oldimizga qöyayotgan yangi çaqiriqlarga tez moslaşuvçan bölişi talab qilinadi.
Özbekistonda yuridik ta'limni raqamlaştiriş böyiça qanday özgarişlar kutilmoqda
Farmonga asosan ilmiy tadqiqot va innovatsiyalar yönalişida yuridik sohada bir qator yangiliklar bölişi kutilmoqda.
Birinçi yangilik, zamonaviy ta'limni raqamlaştirmasdan, uni turli muhitga tez moslaşuvçanligini ta'minlaş masalasi. Ayniqsa, ta'lim jarayonini elektronlaştiriş va unga uşbu texnologiyalarni kiritiş zaruratini pandemiya şaroitida sezib turibmiz.
Farmon bilan universitetda töliq elektron hujjat almaşinuviga ötiş, ilmiy tadqiqot va öquv jarayonini raqamlaştiriş vazifasi belgilab berildi.
Qayd etiş zarurki, rivojlangan xorijiy davlatlarda elektron universitet loyihalari uzoq yillarda beri samarali qöllanib kelinayotgan dastur sanaladi.
«Elektron universitet» (E-University) loyihasini nima beradi va uni afzalliklari nimalardan iborat degan tabiiy savol tuğiladi?
Avvalo, uşbu loyihani universitetga töliq joriy qilinişi nafaqat ilmiy tadqiqotlar sohasida, balki öquv jarayonini ham töliq avtomatlaştiriş imkoniyatini yaratadi.
Bularga maşğulotlar jadvalini şakllantiriş, imtihonlarni ötkaziş, baholaş, talabalar reytingini şakllantiriş, masofaviy dars maşğulotlarini yölga qöyiş, ilmiy tadbirlarni rejalaştiriş, onlayn dissertatsiya muhokamalarini ötkaziş kabi imkoniyatlarni sanab ötiş mumkin.
Bundan taşqari, “Elektron universitet” (E-University) tizimini joriy etişi oçiq, şaffof, sub'yektivlik va suiiste'molçiliklardan xoli bölgan ta'lim muhitini yaratişga xizmat qiladi. Bir söz bilan aytganda, korrupsiyasiz ta'lim muhitini yaratişning muhim elementi sanaladi.
Körinib turibdiki, uşbu belgilab berilgan vazifa 2020 yil «Ilm, ma'rifat va raqamli iqtisodiyotni rivojlantiriş yili» Davlat dasturiga ham töliq mos keladi.
Ikkinçi yangilik, Farmon bilan yurisprudensiyada yangi axborot texnologiyalari va tizimlarini işlab çiqiş va tatbiq etiş maqsadida Legal Tech laboratoriyasini taşkil etiş va faoliyatini yölga qöyiş vazifasi belgilanmoqda.
Mavzuga oid
Legal Tech texnologiyasi Özbekiston uçun mutlaqo yangi tizim bölib, u orqali davlat va huquq sohasida ilmiy va innovatsion tadqiqotlarni ötkazilişi belgilanadi.
Uşbu texnologiya nima va uni yuridik sohadagi ahamiyati haqida qisqaça töxtalib ötsak.
Bugungi zamonda axborot texnologiyalari har qanday sohaga kirib borişga ulgurgan.
Ta'kidlaş joizki, rivojlangan xorijiy mamlakatlarda huquqiy amaliyotda ham yuqoridagi singari axborot texnologiyalari dasturlaridan unumli foydalanib kelinmoqda. Bunday huquqiy texnologiya Legal Tech deb ataladi.
Masalan, AQŞ Illinoys texnologiyalar instituti jamoasi tomonidan huquqiy nizo böyiça AQŞ Oliy sudi tomonidan qanday qaror qabul qilinişini başorat qilişga qaratilgan dastur işlab çiqilgan. Odatda tahliliy başoratning 70 foizi töğri bölib çiqadi.
Şunga öxşaş bölgan dasturlar Kanadada ham yaratilgan. Yöl harakati qoidalarini buzgan va buning uçun politsiya tomonidan berilgan jarimadan norozi bölgan şaxsning advokat yordamisiz sudga murojaat qilişi hamda uning işi qisqa muddatlarda körib çiqilişini ta'minlaşga qaratilgan maxsus onlayn dasturni bunga misol qilib keltiriş mumkin.
Şuningdek, huquqiy nizolar, muammolarga tatbiq etiladigan qonun hujjatlari normalarini izlab topiş, şartnomalarni ekspertizadan ötkaziş singari dasturlarni ham alohida ajratib körsatiş mumkin.
Bunday huquqiy texnologiyalar Legal Tech laboratoriyasida yaratiladi. Bu ayni paytda yuristlar va axborot texnologiyalari sohasi mutaxassislarini hamkorlikda işlaşni talab etadi.
Özbekistonda yuristlar, şu jumladan, advokatlarning yetişmasligi şaroitida Legal Tech dasturlarini yaratiş va amaliyotga joriy etiş kelajakda advokatlarning Legal Tech yordamida köplab fuqarolarga qisqa fursatlarda yuridik xizmat körsatiş imkoniyatini oşiradi.
Magistraturaga qabul qiliş va öqiş şaklini taşkil qilişga zamonaviy yondaşuvlar joriy qilinmoqda
Farmon bilan TDYuU magistraturasiga öqişga qabul qiliş tizimida ham juda muhim islohotlar amalga oşiriş belgilab berilmoqda. Mazkur özgarişlar eng avvalo, rivojlangan davlatlarning yuridik sohadagi ta'limini çuqur tahlil qilingan holda, ularni ijobiy tajribasidan kelib çiqadi deb aytiş mumkin.
Birinçi yangilik, 2020/2021 öquv yilidan boşlab Özbekiston fuqarolarini TDYuU magistraturasiga Özbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi huzuridagi Davlat test markazi tomonidan ötkaziladigan test sinovlari orqali qabulini amalga oşiriladi.
Bundan taşqari, bazaviy yuridik ma'lumotga ega bölgan şaxslar uçun işlab çiqarişdan ajralmagan holda masofaviy, sirtqi va keçki öqitiş dasturlarini joriy etiş belgilab berilmoqda.
Körinib turibdiki, Farmon bilan universitet tomonidan taklif qilinayotgan ta'lim şakllari ham köpayib, zamon talablari asosida taşkil qilinmoqda.
Şuningdek, bazaviy oliy yuridik ma'lumotga ega va davlat hokimiyati va boşqaruvi markaziy organlarida yuridik yönaliş böyiça kamida beş yil iş stajiga ega rahbar xodimlarni magistraturaga, tegişli davlat organining birinçi rahbari tavsiyasi asosida, işlab çiqarişdan ajralmagan holda masofaviy, sirtqi va keçki öqitiş dasturlari böyiça öqiş uçun qabulini, kiriş test sinovlarsiz, tölov-kontrakt asosida amalga oşiriş tartibi joriy qilindi.
Bu fuqarolarimizga nima beradi degan savol tuğilişi tabiiy.
Qayd etiş zarurki, şu kunga qadar yurisprudensiya sohasida bakalavr diplomi bölar turib, iş faoliyatining xususiyatidan kelib çiqqan holda magistraturaga kiriş va ilmiy tadqiqot faoliyatini olib boriş imkoniyatidan mahrum bölgan minglab fuqarolarimiz bor.
Endi uşbu fuqarolarimiz Farmon bilan belgilangan mazkur imkoniyatlardan foydalanib, bemalol test sinovlarisiz tölov kontrakti asosida magistr diplomini qölga kiritişi mumkin.
Uşbu şaxslarga öz imkoniyatlaridan kelib çiqib universitet tomonidan taklif qilinayotgan masofaviy, sirtqi va keçki öqitiş dasturlaridan birini tanlaş imkoniyati yaratilmoqda.
Xuddi şunday imtiyoz, bazaviy oliy yuridik ma'lumotga ega, yuridik texnikumlarda kamida uç yil işlagan pedagog va rahbar xodimlarga ham joriy qilinmoqda.
Ikkinçi yangilik, Farmon bilan iqtidorli va bakalavr bosqiçida yuqori natijalarni körsatgan talabalarga ham alohida e'tibor qaratilmoqda.
Yangi joriy qilinayotgan tartibga köra, “yurisprudensiya” yönalişi böyiça bakalavriatni imtiyozli tugatgan bitiruvçilarni TDYuU magistraturasiga test sinovlarisiz, tölov kontrakt asosda, öqiş qiymatining 50 foizini tölab öqiş imkoniyati yaratilmoqda.
Uşbu yangi tizim nimasi bilan afzal sanaladi?
Mazkur imtiyoz berilayotgan kadrlar kelgusida TDYuU, yuridik fakultetlar, yuridik texnikumlar va TDYuU qoşidagi litseyda faoliyat körsatuvçi yuqori malakali mutaxassislar bölib faoliyat körsatadilar.
Bu öz navbatida yuridik kadrlarni tayyorlaş tizimida avlodlar almaşinuvini izçillikda ta'minlaşga va iqtidorli yoşlarni kadrlar tayyorlaş tizimiga jalb qilişga xizmat qiladi.
Toşkent davlat yuridik universitetining milliy va xalqaro reytingini oşiriş böyiça qanday vazifalar belgilab berilgan
TDYuUning milliy reytingdagi örnini yuksaltiriş, şuningdek uni 2030 yilgaça xalqaro tan olingan taşkilotlar reytinglaridagi eng yaxşi oliy ta'lim muassasalari röyxatiga kiritiş böyiça kompleks çora-tadbirlar rejasini işlab çiqiş va tasdiqlaş vazifasi belgilanmoqda.
Toşkent davlat yuridik universiteti uşbu yönalişda öz oldiga qisqa va uzoq muddatli muhim vazifalarni belgilab olgan. Davlatimiz rahbarining mazkur topşiriqlaridan kelib çiqib, uşbu faoliyat yönalişlarimizni yana bir bor takomillaştiriş imkoniyati yaratilmoqda.
Qayd etiş zarurki, xalqaro e'tirof etilgan taşkilotlar (Quacquarelli Symonds World University Rankings, Times Nigher Education yoki Academic Ranking of World Universities) reytingining birinçi 1 000 ta örindagi oliy ta'lim muassasalari xalqaro tan olingan oliy ta'lim muassasalari sanaladi.
Yuqorida qayd etilgan kompleks çora-tadbirlar universitetimizga xorijiy investitsiyalarni jalb qiliş, çet el fuqarolarini öqiş imkoniyatlarini oşiriş, ta'lim dasturlarini samaradorligi va xalqaro tan olinişiga, professor-öqituvçilar ilmiy-tadqiqot natijalarini xalqaro ilmiy texnik bazalardagi (Scopus, Web of Science va b.) jurnallarda e'lon qilinişiga, bir söz bilan aytganda universitet xalqaro reytingini oşişiga xizmat qiladi.
Mazkur vazifani mantiqiy davomi sifatida Farmonda huquq sohasidagi xalqaro ma'lumotlar bazalaridan foydalaniş imkoniyatini ta'minlaş (LexisNexis, WestLaw, JStore va boşqalar) vazifasi ham belgilanmoqda.
Bu, öz navbatida, nafaqat universitet professor-öqituvçilar uçun, balki butun yuridik ilm-fan vakillari uçun xalqaro yuridik ilm-fanning eng söngi yutuqlari bilan tanişiş imkoniyatini yaratib beradi.
Bundan taşqari, Farmonga asosan “TSUL Legal Report” taqrizdan ötuvçi talabalar yuridik jurnalini joriy etiş hamda uni qoğoz va elektron şaklda tizimli ravişda naşr etilişini taşkil etiş vazifasi belgilab berilmoqda.
Mazkur masala nihoyatda dolzarb sanaladi. Sababi, şunga kunga qadar talabalar uçun, ularning ilmiy tadqiqotlarini çop etiş uçun maxsus jurnal mavjud emas edi.
Bu öz navbatida, iqtidorli talabalarni ilmiy-tadqiqot faoliyati bilan uzviyligini ta'minlaşga, ilm-fanga integratsiya qilişga xizmat qiladi.
Yuridik sohada innovatsiyalar va huquqiy taşabbuslarni tijoratlaştiriş istiqbollari qanday?
Yuridik sohada huquqiy taşabbuslar va innovatsion ğoyalarni tijoratlaştiriş masalalari uşbu sohani hayotdan ajralib qolmasligi, fan va işlab çiqariş örtasida uzviylikni ta'minlaşga qaratilgan.
Şu maqsadda, Toşkent davlat yuridik universitetida huquqni qöllaşning tizimli muammolarini oldindan prognozlaş, aniqlaş va bartaraf etişga, şu jumladan kafedralar va yuridik xizmat iste'molçilari örtasida aloqalarni örnatişga imkon beradigan Huquqiy taşabbuslar va innovatsiyalar markazi (Innovation Center) taşkil qilinişi rejalaştirilgan. Uşbu markaz yordamida samarali faoliyat körsatadigan “ilmiy-innovatsion markaz – kafedra – işlab çiqariş” triadasini yaratiş vazifasidir.
Bu vazifani bajariş orqali “University 3.0” konsepsiyasini amalga oşiriş uçun “Forsayt-prognozlaş” innovatsion tizimini bosqiçma-bosqiç joriy etiş imkoniyati yaratiladi.
Şu maqsadda, yuridik sohada innovatsiyalar va huquqiy taşabbuslarni tijoratlaştiriş sohasida qanday ustuvor yönalişlar belgilanmoqda:
- turli taşkilotlar, şu jumladan tadbirkorlik sub'yektlariga murakkab konsalting, şu jumladan ilmiy-amaliy tadqiqotlarni ötkaziş böyiça xizmatlarni körsatiş;
- huquqiy bilimlarni ommalaştiriş maqsadida TDYuU tomonidan aholi va tadbirkorlik sub'yektlariga körsatilayotgan ta'lim xizmatlar turlarini kengaytiriş;
- huquqiy sohaga axborot texnologiyalarni kiritiş orqali TDYuU tomonidan turli axborot-tahliliy va maslahat xizmatlarni yölga qöyiş.
Uşbu ustuvor yönalişlari tadqiqotlarni amalga oşiriş uçun xöjalik şartnomalarni tuziş, startap-korxonalarni taşkil etiş hamda davlat-xususiy şerikçilikni yölga qöyiş orqali amalga oşiriladi.
Xorijda yuridik universitetlarda uşbu sohaga alohida e'tibor qaratilgan.
Garvard va Oksford universitetlarining davriy moliya hisobotlariga e'tibor qaratsak, huquq sohasi böyiça ilğor universitetlarining umumiy daromadlaridan örtaça 6 foizi ilmiy tadqiqotlardan, 6 foizi boşqa tadbirkorlik faoliyatidan kelib tuşadi. Ya'ni umumiy hajmda innovatsiyalar va huquqiy taşabbuslardan daromadning 12 foizi şakllanadi.
2020 yil 1 yanvardan boşlab TDYuU özini özi moliyalaştiriş tizimiga ötganligini inobatga olsak, uşbu yönalişda belgilab berilgan vazifalar universitetning moliyaviy kelajagi va barqarorligiga ijobiy ta'sir körsatadi.
Bularni barçasi TDYuU tomonidan innovatsiya va ilmiy faoliyatni tijoratlaştiriş hamda moliyaviy resurslarni, şu jumladan, davlat-xususiy şeriklik asosida loyihalarni amalga oşiriş orqali öz xizmatlarini tijoratlaştiriş imkoniyatini yaratadi.
Xalqaro hamkorlik sohasida qanday özgarişlar kutilmoqda
Bugungi kunda Toşkent davlat yuridik universitetining jami 40 ga yaqin xorijiy hamkorlari bölib, ularning 31 tasi xalqaro reytingda nufuzli örinda turuvçi universitetlar hisoblanadi. Uşbu xalqaro hamkorlik doirasida talabalarni akademik almaşinuvi, yuridik fan-ta'lim sohasida professor-öqituvçilarning özaro hamkorligi, stajirovka masalalari belgilab olingan.
Mazkur xalqaro hamkorlikni yanada kengaytiriş, talabalar va professor-öqituvçilarning rivojlangan huquqiy davlatlarning huquqini qiyosiy tahlil qiliş, öşa davlatlar olimlari bilan hamkorlikda tadqiqotlar ötkaziş böyiça bir qator vazifalar oldimizga qöyilgan.
Şu maqsadda Germaniya Federativ Respublikasi Regensburg universiteti bilan 2020 yilda TDYuUda nemis tili va huquqi bilimlariga ega yuqori malakali yuridik kadrlarni tayyorlaşga qaratilgan Nemis huquqi va qiyosiy-huquqiy tadqiqotlar markazini oçiş töğrisida kelişuvga erişilgan bölib, uşbu loyiha joriy yilda öz işini töliq boşlaydi.
Yaqin yillarda TDYuUda Buyuk Britaniya va Xitoy Xalq Respublikasi oliy ta'lim muassasalari bilan TDYuUda ingliz va xitoy huquqini örganiş markazlarini ham taşkil qiliş böyiça işlar jadal amalga oşirilayotganligini ham qayd etiş zarur.
Mazkur tadqiqot markazlari özbek yurisprudensiyasiga nima beradi, degan haqli savol tuğiladi.
Heç bir huquqiy tizim özi mustaqil, integratsiyalaşuvsiz bugungi kunda mavjud böla olmaydi. Bu ayniqsa, smart kontraktlar va xalqaro elektron şartnomalarga asoslanib rivojlanayotgan xalqaro savdo, xalqaro xususiy huquqiy munosabatlarda yaqqol namoyon böladi.
Özbekistonga xorijiy investitsiyalarni jalb qiliş, tovar va xizmatlarni eksport hamda importi böyiça yuqori natijalarga erişişni maqsad qilgan ekanmiz, xalqaro huquqning uşbu sohadagi yangi talablari va andozalariga javob beradigan huquqiy fan va ta'limni taşkil qilişimiz zarur.
Şu maqsadda, yuqoridagi tadqiqot markazlari bilan bir qatorda TDYuUda Xalqaro huquq va qiyosiy huquqşunoslik fakulteti taşkil qilinmoqda.
Bularning barçasi Yaponiya, Germaniya va boşqa rivojlangan xorijiy davlatlar huquqi va huquqiy tizimlarini qiyosiy tadqiqotlari natijalarini hisobga olgan holda xalqaro huquq normalarini implementatsiya qiliş va milliy qonunçilikni takomillaştiriş böyiça takliflar işlab çiqiş, xalqaro standartlarga töliq javob beradigan kadrlarni tayyorlaş vazifasini oldimizga qöymoqda.
Xulosa qilib aytganda, yaqin kelajakda özbek yuridik fani va ta'limi jahonning ilğor yuridik ta'limi bilan çuqur integratsiyalaşgan holda, mamlakatimizning barça sohalarini huquqiy jihatdan ta'minlaşga öz hissasini qöşadi.
Toşkent davlat yuridik
universiteti prorektori,
yuridik fanlar doktori,
N.Salayev
Central Asia International Hardware Expo - Markaziy Osiyo quriliş asboblari, uskunalari va mahkamlaş buyumlari bozoriga töğridan-töğri çiqiş imkoniyati
Özbekiston volframi xalqaro eʼtirofga sazovor böldi
Puçon va KT&G Yaşil taşabbusni boşlamoqda
Laboratoriya sokinligining ham harorati bor: Özbekiston uçun Smolensk uskunalari
Uztelecom tarmoği modernizatsiyasi: yölning 90 foizi ortda qoldi. Oldinda yana qanday işlar bor?
Pauzasiz endoskopiya: muolaja xonasi eşigi ortida nimalar sodir böladi?
Yiliga 25 mingdan ortiq yangi uskuna: Özbekistonda $50 mln investitsiya hisobidan “NURA Electric” elektrotexnika majmuasi işga tuşirildi
Central Asia International Hardware Expo - Markaziy Osiyo quriliş asboblari, uskunalari va mahkamlaş buyumlari bozoriga töğridan-töğri çiqiş imkoniyati
Özbekiston volframi xalqaro eʼtirofga sazovor böldi
Puçon va KT&G Yaşil taşabbusni boşlamoqda
Laboratoriya sokinligining ham harorati bor: Özbekiston uçun Smolensk uskunalari
Uztelecom tarmoği modernizatsiyasi: yölning 90 foizi ortda qoldi. Oldinda yana qanday işlar bor?
Pauzasiz endoskopiya: muolaja xonasi eşigi ortida nimalar sodir böladi?
Yiliga 25 mingdan ortiq yangi uskuna: Özbekistonda $50 mln investitsiya hisobidan “NURA Electric” elektrotexnika majmuasi işga tuşirildi
