Markaziy bank ilk bor Özbekistondagi turmuş darajasi töğrisida tadqiqot e'lon qildi
|15:52 / 16.05.202031 2229 min
Markaziy bank tomonidan hududlar kesimida daromadlari darajasi böyiça tasniflangan aholi guruhlariga nisbatan inflatsiyaning ta'siri örganildi.
Uy xöjaliklari xarajatlari va daromadlari böyiça sörov (UXDS) natijalari hamda hududlar kesimidagi iste'mol narxlari indeksi (INI) ma'lumotlari asosida uy xöjaliklari daromadlari va xarajatlari ösişi tahlil qilindi. Şuningdek, olingan natijalar asosida INI va yaşaş qiymati örtasidagi tafovutlar örganildi.
Sörov natijalarida aniqlangan ma'lumotlarga köra, uy xöjaliklari daromadlarining taqsimlanişida respondentlarning asosiy qismi – 38,7 foizi oyiga 2-4 mln. söm daromadga ega bölganlar guruhiga kiradi.
Har xil daromadga ega uy xöjaliklari guruhlari xarajatlari tarkibidagi tafovut tahlili kam daromadga ega bölgan uy xöjaliklari yuqori daromadli guruhlarga qaraganda öz xarajatlarining köproq qismini oziq-ovqat mahsulotlariga va kamroq qismini nooziq-ovqat tovarlari va xizmatlar (ya'ni transport, soğliqni saqlaş, ta'lim va boşqalar)ga sarflaydilar:
Daromad darajasining ösib borişi bilan iste'mol tarkibidagi oziq-ovqat mahsulotlarining uluşi sezilarli darajada pasaymoqda. Daromadlari 6 mln. söm va undan yuqori bölgan uy xöjaliklarining iste'mol savatidagi oziq-ovqat mahsulotlari uluşining daromadi 2 mln. sömdan past bölgan uy xöjaliklarinikiga qaraganda örtaça 26 foiz bandga kam.
Respondentlarning yoş guruhlari böyiça tahlil, keksalar tomonidan daromadlarining köproq qismini (örtaça 80 foizini) oziq-ovqat mahsulotlariga, yoşlar tomonidan esa – nooziq-ovqat mahsulotlari va xizmatlariga sarflanişini körsatdi:
Bunda 30-55 yoşdagi aholining xarajatlari 30 yoşgaça bölgan yoş guruhiga nisbatan 18 foizga va 55 yoşdan oşgan aholiga nisbatan 63 foizga köproq. 30-55 yoşdagi aholi iste'moli tarkibida nooziq-ovqat tovarlari uluşining nisbatan yuqori bölişi uşbu guruh vakillari kommunal xizmatlar va boşqa moliyaviy majburiyatlarning asosiy tölovçilari ekanligi bilan izohlanadi.
2019 yil uçun hududiy inflatsiya körsatkiçlari respublika hududlari böyiça yiğilgan INI statistikasi asosida hisoblangan. Olingan ma'lumotlarga köra, hududlar kesimida inflatsiya darajasi respublika böyiça örtaça darajadan sezilarli farq qiladi.
Mavzuga oid
Toşkent şahri, Toşkent va Buxoro viloyatlari kabi yuqori daromadli hududlarda (Navoiy viloyatidan taşqari) inflatsiya darajasi respublika böyiça örtaça umumiy inflatsiya darajasidan yuqori şakllangan. Uşbu hududlar aholisi respublika umumiy aholisining 30 foizini taşkil etadi.
Uy xöjaliklari nisbatan past daromadga ega bölgan hududlar, xususan, Qoraqalpoğiston Respublikasi, Farğona, Namangan va Surxondaryo viloyatlaridagi inflatsiya darajasi mamlakatdagi örtaça inflatsiya darajasiga nisbatan past hisoblanadi. Mazkur hududlarda mamlakat umumiy aholisining 27 foizi istiqomat qiladi.
Aksariyat hududlarda past daromadga ega respondentlar nisbatan yuqori inflatsiya darajasini sezganlar.
Daromadlari 1-2 va 2-4 mln. söm atrofida bölgan uy xöjaliklari daromadlari 6 mln. söm va undan köproq bölganlarga nisbatan 0,6-1,4 foiz bandga yuqoriroq inflatsiya darajasini sezganlar.
2019 yilda oziq-ovqat inflatsiyasi 18,6 foizni taşkil etgan va mos ravişda nisbatan kam daromadli guruhlar xarajatlarining katta qismi oziq-ovqatlarga sarf qilinişi natijasida ularda yuqori inflatsiya sezilgan.
Şuningdek, kam daromadli aholi guruhlari yil davomida nooziq-ovqat tovarlari narxlari ösiş darajasining pasayişidan kamroq manfaat körişdi.
Yuqori daromadli hududlarda yaşovçi kam daromadli uy xöjaliklari yaşaş qiymatining köproq ösişiga duç kelmoqdalar.
Oylik sezilgan inflatsiya dinamikasi ham daromad darajasi turliça bölgan uy xöjaliklari örtasida sezilarli darajada farq qiladi.
Bunda kam daromadli uy xöjaliklarining iste'mol töplamida oziq-ovqat mahsulotlarining uluşi yuqoriligi sababli, uşbu uy xöjaliklariga mavsumiy özgarişlar oqibatida yuzaga keladigan oziq-ovqat inflatsiyasi yanada kuçliroq ta'sir etadi.
2019 yil avgust oyida valuta kursi devalvatsiyasi tufayli narxlarning oşişi yuqori daromadli uy xöjaliklari tomonidan köproq sezildi, çunki ular nooziq-ovqat tovarlari va xizmatlarini sotib olişga köproq pul sarflaşadi. Umuman olganda, eng yuqori va eng past daromadga ega guruhlar uçun sezilgan inflatsiya darajalari tafovuti 1,5 foiz bandni taşkil etadi.
Bundan taşqari, oylik inflatsiya darajasida mavsumiy omillar sababli oziq-ovqat mahsulotlari narxlari pasayganda past daromadli oilalar kamroq inflatsiyani sezadilar.
Tadqiqot ma'lumotlari tahliliga köra, uy xöjaliklari oziq-ovqat tovarlari iste'moli uçun xarajatlarining eng katta uluşi göşt mahsulotlariga – 33 foiz, meva va sabzavotlarga – 19,6 foiz, non mahsulotlariga – 12,8 foiz, sut mahsulotlariga – 7 foiz va boşqalarga töğri keladi.
Şu bilan birga, UXDS ma'lumotlarining batafsil tahlili quyidagilarni körsatmoqda:
Xarajatlari miqdori daromadlaridan yuqori bölgan uy xöjaliklari. Bu guruhga pul körinişidagi daromadlariga nisbatan köproq xarajat qiladigan, asosan kam daromadli guruhga mansub uy xöjaliklari kiradi va iste'molining ma'lum qismini uy şaroitida yetiştirişi yoki xarajatlarning bir qismini qisqa muddatli qarz majburiyatlari bilan qoplaşi bilan izohlaş mumkin;
Nisbatan kam daromadli va yuqori darajadagi moliyaviy majburiyatli uy xöjaliklari. Mazkur uy xöjaliklarining moliyaviy majburiyatlari, şu jumladan, kredit tölovlari ança yuqori darajada. Natijada nisbatan kam miqdordagi tejaşga ega bölgan uşbu uy xöjaliklari narxlar va daromad darajasidagi özgarişlarga (şoklarga) juda ta'sirçan hisoblanadi;
Qat'iy belgilangan daromad oluvçi uy xöjaliklari. 2019 yilda aholining yalpi real daromadlari 6,5 foiz darajasida ösgan bölsa-da, daromadlarining real ösişi kam bölgan yoki umuman ösmagan aholi guruhi mavjud (nafaqadagilar yoki qat'iy belgilangan daromad oluvçilar).
Umuman olganda, tadqiqot natijalariga köra, uy xöjaliklari tomonidan seziladigan inflatsiya darajasi xarajatlar tarkibi va narxlarning özgarişiga qarab farq qiladi.
Xususan, yuqori darajada şaharlaşgan hududlarda istiqomat qiluvçi kam daromadli uy xöjaliklari yuqori darajadagi inflatsiyani sezadilar.
Umumlaştirilgan holda yaşaş qiymatining ösiş darajasi örtaça daromadlar ösişiga mutanosib böladi. Ayni paytda alohida guruhlar böyiça tahlillar, yaşaş qiymatining ösişiga juda ta'sirçan bölgan aholi guruhlari mavjudligini körsatdi, xususan:
xarajatlari miqdori umumiy daromadlaridan yuqori bölgan uy xöjaliklari;
kam daromadli va yuqori darajadagi moliyaviy majburiyatlarga ega uy xöjaliklari;
qat'iy belgilangan daromad oluvçi uy xöjaliklari, şu jumladan, nafaqa oluvçilar.
Inqirozli vaziyat va çeklov çoralari şaroitida, aholining past darajada daromad oladigan qatlamlari asosiy iste'mol tovarlar narxlari özgarişiga kuçliroq ta'sirçan böladi. Past daromad oladigan aholining asosiy qismi iqtisodiyotning norasmiy sektorida faoliyat yuritişini hisobga oladigan bölsak, iqtisodiy faollikning pasayişi, birinçi navbatda, ularning daromadlariga ta'sir körsatadi.
Şu sababli, yaşaş qiymati masalasi joriy vaziyatda muhim ahamiyat kasb etadi va past darajada daromad olayotgan aholi farovonligini oşiriş uçun samarali çora-tadbirlar işlab çiqişni taqozo etadi.
Qisqa muddatga möljallangan çora-tadbirlar:
- bozorlarni yaşaş uçun muhim bölgan iste'mol tovarlari bilan ta'minlaş hamda tovarlar taklifini rağbatlantiriş va yetkazib beriş zanjirini taşkil etiş orqali ular narxining keskin oşib ketişiga yöl qöymaslik;
- işga layoqatsiz şaxslar, şu jumladan, yolğiz ona va nogironligi bölgan şaxslarga moliyaviy yordam körsatiş va muhim iste'mol mahsulotlari bilan ta'minlaş;
- işsiz yoki kam ta'minlanganligi sababli şaroiti oğir bölgan mehnatga layoqatli şaxslarga malaka oşiriş yöli bilan yangi iş örinlari yaratgan va şaroitlarni yaxşilagan tadbirkorlarni rağbatlantiriş;
- qişloq joylarda agrar sohani isloh qiliş orqali yer resurslaridan foydalaniş samaradorligini oşiriş.
Uzoq muddatga möljallangan çora-tadbirlar:
- davlat va xalqaro moliyaviy institutlar mablağlari hisobiga oliy öquv yurtlarida kam ta'minlanganlar uçun kvota joylarini ajratiş orqali “ijtimoiy kötariliş” institutini yaratiş;
- aholini maqbul uy-joy va jamoat transporti bilan ta'minlaş, moliyaviy ta'lim va aholining moliyaviy savodxonlik darajasini oşiriş;
- zamonaviy ta'limni moliyalaştirişni kengaytiriş va zamonaviy axborot texnologiyalari, injyenerlik, biotibbiyot va boşqa şu kabi zamonaviy mutaxassisliklarga yönaltiriş;
- kam ta'minlangan oilalar uçun maktab-gimnaziyalar sonini köpaytiriş va bolalarni sifatli örta ta'lim bilan ta'minlaş.
