O‘zbekiston oltin eksporti bo‘yicha jahon yetakchisiga aylandi. Bu boradagi xavotirlar o‘rinlimi?

«Haqiqatan ham, so‘nggi paytlarda biz ko‘p xabarlarda O‘zbekiston ko‘p oltin sotyapti, deb o‘qiyapmiz. Pandemiya paytida O‘zbekiston eksportini qo‘llab-quvvatlovchi optimal yechimlardan biri bu – oltin eksporti. Chunki biz oltin qazib olish bo‘yicha yetakchi davlatlardan birimiz. Avgust oyida oltinning bir unsiyasi 2000 dollardan oshib ketdi. Bu rekord darajadagi narxlar. Shu paytdan biz ham foydalanishga harakat qildik.

Tabiiy iqtisodiy holatlarga qaraydigan bo‘lsak, sizda nimadir ko‘proq bo‘lsa, shu narsa juda qimmat bo‘lib ketsa, uni sotish pandemiya davrida juda yaxshi yechim. Bu boradagi vakolat – monetar siyosatni yurituvchi mustaqil organ sifatida Markaziy bankka berilgan», – deya tushuntiradi u.

– Oltin sotganimiz yaxshimi yoki yomonmi? Sotilgan oltin pullari qayerga ketyapti?

– Hozirgi kunda oltinni sotganimiz yaxshiroq. Buni hukumat emas, Markaziy bank yuritadi. Aytaylik, Navoiydagi zavod oltin qazib oldi. Markaziy bank esa avval undan oltinni sotib oladi. Olingan oltinni oltin-valuta zaxirasiga qo‘shadi. Oltin-valuta zaxirasi shu bilan boyitiladi.

Dunyoda oltin qimmat bo‘lib ketgan paytlarda Markaziy bank mutaxassislari, moliyachilari oltinni sotib, uning narxi tushgan paytda qaytarib sotib olish bilan oltin-valuta zaxirasini oshiradi. Masalan, siz oltinning 10 tonnasini sotganingiz bilan, 10 tonna oltin puli sarflab yuborildi, degani emas – sotishdan tushgan mablag‘lar valuta zaxirasini boyitib, umumiy oltin-valuta zaxirasi hajmiga ta'sir etmasligi mumkin.

– Bozorni prognoz qilib bo‘ladimi?

– Bozorni bashorat qilsa bo‘ladi. Chunki noaniqlik yuzaga kelgan paytda doim oltinga bo‘lgan talab oshadi. Aytaylik, Amerikadagi saylovlar, Yevropa yana karantinga qaytishi, iqtisodiyot yana to‘xtashi kabilar sharoitida valutaga emas, oltinga bo‘lgan talab oshadi.

Agar karantin yumshayotgan, pandemiya chekinayotgan bo‘lsa, siyosatda barqarorlik bo‘lib, jahon iqtisodiyoti rivojlanib borayotgan bo‘lsa, valutaga nisbatan yana ishonch ortadi. Shu sabab buni modellashtirish mumkin.

Lekin bu yerda yagona savol qolib ketyapti. Biz oltinni eksport ham qilamiz. Markaziy bank uni nafaqat sotib olib, o‘zining oltin-valuta zaxirasiga qo‘shadi, balki uni to‘g‘ridan to‘g‘ri eksport ham qiladi. Biz shu eksportning aniq statistikasini bilishimiz kerak. Buning statistikasi rasmiy zaxiralar statistikasi bilan qorishib ketyapti, deb o‘ylayman.

Markaziy bankdan mana shu statistikani aniq ajratib ko‘rsatishini so‘ragan bo‘lardim. Deylik, 2019 yilda O‘zbekiston 100 tonnadan ortiq oltin eksport qilgan. Bu – O‘zbekiston tarixidagi rekord darajalardan biri hisoblanadi. Yoki bu yil uchinchi chorakning o‘zida biz 30 tonnadan ortiq tillani eksport qildik. Bu yerda uning qanchasi zaxiradagi oltinni valuta ko‘rinishiga aylantirib qo‘yib, keyinchalik yana oltin sotib olish kutilmasiga bog‘liq bo‘lgan edi va qanchasi eksport bo‘lib, yalpi ichki mahsulotimizni qo‘llab-quvvatlash uchun budjetga tushirildi, degan savollar turibdi.

Bularni nega hukumat emas, Markaziy bank qiladi, degan savol paydo bo‘lishi mumkin. Buni shunday tushuntirish mumkin. Markaziy bank O‘zbekistonning oltin kompaniyasidan oltinni so‘mga sotib olsa, valutada chet elga sotyapti. Shu bilan chetdan valuta olib kiriladi va kirib kelgan valuta birja orqali bozorga chiqariladi. Shu orqali ma'lum miqdordagi so‘mni yig‘ishtirib olish mumkin. Demak, Markaziy bank bu orqali inflatsiyaga ta'sir qiladi. Shuningdek, valuta kursining tushishi yoki oshishi kabilarda rol o‘ynaydi.

– Avvalgi epoxamizda bu darajada ko‘p oltin sotmasdik va tashqi qarzimiz bu darajada tezlik bilan o‘smasdi. Hozir aynan mana shu jarayon kuzatilayotgani uchun aholining xavotiri oshmoqda.

– Hozir avvalgidan ancha ko‘p oltin sotyapmiz, deyishga asoslar yo‘q. Chunki avvalgi epoxada oltin sotilgan yoki sotilmagani, sotilgan bo‘lsa, qancha miqdorda sotilgani haqida ma'lumot yo‘q.

Biz ilk marta yevrobond joylashtirganimizda, oltin valutalarimizni ochiqlash majburiyatini olganmiz. Endilikda oldin e'lon qilinmagan raqamlar ochiqlanyapti, raqamlar kattalashgani sari odamlarda savol tug‘ilishi mumkin. Ochiqlik siyosati muammolarni ochib tashlamaydi, u bor narsani ko‘rsatadi xolos. Faqat Markaziy bank bu yerda ular tillani chegaradan olib o‘tishi bilan bozorga qo‘yganda eksport hisoblanadimi yoki bo‘lmasa valutani o‘zining hisobiga keltirsa, eksport hisoblanadimi, degan savolga aniqlik kiritishi kerak. Ular eksport qismi qayerda ekanini aniqlab bersa, o‘rganish imkoniyatimiz bo‘lardi.

– Bu tendensiya oddiy xalq uchun yaxshimi yoki yomonmi?

– Hozirgi kunda ko‘proq oltin sotish – yomon tanlovlar ichidagi yaxshi tanlov. Hozirgi pandemiya, inqiroz davrida O‘zbekistonning yaxshi yo‘llarni izlash uchun hech qanaqa imkoniyati yo‘q. Biz juda ham qiyin vaziyatda yaxshi tanlov qilishga majburmiz.

Balki Markaziy bankda oltin arzonlashganda yana qaytarib sotib olish rejalari bordir. Shularga tayangan holda, ular zaxirani to‘ldirishi mumkin. Markaziy bankdan zaxira va eksport o‘rtasida ajratilgan tafovutni aniq belgilab berishini yana bir bor so‘ragan bo‘lardik.