«Trailblazer» va amaldorlar: pandemiya davridagi xarajatlar va haşamatlar
|17:26 / 15.11.202080 52710 min
«Avtomobil – haşamat emas, harakatlaniş vositasi» deganida naqadar haq edi «Oltin buzoq» romani qahramoni Ostap Bender.
Ammo sönggi oylarda yurtimizda davlat xaridlari sohasida bu uçqur fikrga mutlaqo teskari işlar bölmoqda. Davlat hokimiyati va boşqaruv organlari rahbarlari uçun zamonaviy va qimmat avtomobillar xarid qilinayotganiga bot-bot guvoh bölmoqdamiz.
Keling, uşbu davlat xaridlaridan bir neçtasini körib ötamiz.
12 noyabr kuni Qoraqalpoğiston Respublikasi Jöqorği Kengesi tomonidan qariyb 883 mln sömga Toyota Prado avtomobili sotib olingan.
Namangan viloyatida:
Viloyat hokimligi:
2 iyulda 1 mlrd 579 mln sömga Touota LC 200 avtomobilini;
23 sentyabrda 398 mln sömga Trailblazer LTZ AT rusumli avtomobilni sotib olgan.
Pop va Uçqörğon tuman hokimliklari tomonidan 9 va 13 oktyabr kunlari Trailblazer LTZ AT rusumli avtomobillar sotib olingan.
Jizzax viloyatining Zarbdor va Mirzaçöl tumanlari hokimliklari tomonidan 9 va 16 oktyabr kunlari 370 mln sömdan Trailblazer LTZ AT rusumli avtomobili xarid qilingan.
Mavzuga oid
Samarqand viloyatining Qöşrabot va Narpay tumani hokimliklari ham qatordan çetda qolmay, 7 fevral va 4 sentyabr kunlari 398 mln sömlik Trailblazer LTZ AT’ga murojaat qilişgan.
Qaşqadaryo viloyatida:
Viloyat hokimligi tomonidan 30 sentyabr kuni 349 mln sömga Equinox-AT, 21 oktyabr kuni 206 mln sömdan jami 620 mln sömga 3 dona Tracker xarid qilingan.
Surxondaryo viloyatida:
Viloyat hokimligi tomonidan 6 va 26 oktyabr kunlari 3ta Trailblazer LTZ AT avtomobili jami 1 mlrd 194 mln sömga;
Viloyat içki işlar boşqarmasi tomonidan 23 sentyabr kuni 398 mln sömga Trailblazer LTZ AT va 380 mln sömga Isuzu D-MAX (IRBIS-AT) pikapi xarid qilingan.
Viloyat favqulodda vaziyatlar boşqarmasi tomonidan 14 sentyabr kuni 398 mln sömga Traiblazer sotib olingan.
Viloyat davlat soliq boşqarmasi tomonidan 349 mln sömga Equinox-AT xarid qilingan. Darvoqe, 11 noyabr kuni bloger davletov.uz kanalida uşbu xarid haqida yozilganidan söng, Moliya vazirligi uşbu avtomobil ularning ruxsatisiz sotib olinganini, ya'ni vazirlik soliq boşqarmasiga Nexia-3 xaridiga ruxsat berganini ma'lum qildi. Uşbu hujjatning soliq boşqarmasi tomonidan e'lon qilingan variantida esa avtomobil rusumi tilga olinmagan edi. Moliya vazirligi uşbu xat soxtalaştirilganini, Davlat soliq qömitasi esa uşbu holat böyiça xizmat tekşiruvi boşlanganini ma'lum qildi.
Yaqinda taşkil etilgan hamda hali biror karomat körsatib ulgurmagan Pillaçilik va qorakölçilikni rivojlantiriş qömitasi tomonidan 795 mln sömga Tahoe, 635 mln sömga ikkita Malibu, 115,6 mln sömga esa Lacetti avtomobillari xarid qilingan.
Bundan taşqari, şu yilning yanvar oyida ijtimoiy tarmoqlarda Andijon viloyati hokimligi tomonidan Tahoe rusumli avtomobil xarid qilingani haqidagi xabarlar tarqalgan edi. Bu xabarga asos sifatida surati tarqalgan avtomobilga 60 001 AAA davlat raqami örnatilgani va uşbu raqam viloyat hokimligiga tegişli bölgani aytilgan.
Bu röyxatni uzoq davom ettirişimiz mumkin.
Guvohi bölganimizdek, budjet (xalq) pulini haşamat uçun sarflaşda hokimliklar oldingi qatorda turibdi. Agar şu tendensiyada ketilsa, Özbekiston böyiça 12ta viloyat, Toşkent şahri hokimligi, Qoraqalpoğiston Respublikasi Vazirlar Kengaşi, 200ga yaqin tuman va şaharlar rahbarlari uçun örtaça 398 mln sömdan Trailblazer xarid qilinaversa, jami 85 mlrd sömdan oşiq davlat budjeti mablağlari sarf bölar ekan.
2020 yil 11 apreldagi prezident qaroriga asosan Xorazm viloyati tarkibida taşkil etilgan Tuproqqal'a tumani hokimligi uçun 398 mln sömga Traiblazer, 138 mln sömga Lacetti va 90 mln sömdan jami 630 mln sömga 7ta Nexia-3 xarid qilingan. Bitta tuman hokimligi uçun 1 mlrd 166 mln sömlik (!) avtomobillar sotib olinmoqda.
Bu hali birgina hokimliklar kesimida kelib çiqadigan raqamlar. Hali bu hisobga 4ta transport vositasi sotib oliş uçun 1,5 mlrd sömdan oşiq budjet mablağini sarflagan Pillaçilik va qorakölçilikni rivojlantiriş qömitasi va boşqa şu kabi davlat boşqaruvi organlari kiritilmadi.
Birgina uşbu davlat xaridini olaylik. Qömita tomonidan uşbu törtta avtomobil örniga 4ta Nexia-3 yoki Cobalt xarid qiliş orqali uşbu xarajatni törtdan biriga qisqartirişning imkoni yöq edimi? Soliq tölovçilarning pulidan ortiqça sarflangan 1 mlrd söm uçun kim hisob beradi? Yoki Tahoe, Trailblazer kabi vahimali avtoulovlarda yurilmasa, odamlar qömita raislari va hokimlarni mensimay qöyadimi?
Yoki masalaning biz bilmaydigan boşqa tomonlari bormi? Ya'ni hokimlar va boşqa rahbarlar bu avtomobillarni havasga olmay, «yuqori»dan bölayotgan «taklif»lar asosida xarid qilişmoqdami? Hukumat tasarrufidagi korxonaning çetdan tayyor avtomobillar olib kelib, ustiga salkam yarim narxini qöyib sotayotgan şaroitda xarid quvvati yuqori bölmagan aholiga bunday narxdagi avtomobillarni ötkaziş katta muammoga aylanişi tabiiy hol. Şunday şaroitda jamoatçilikda uşbu avtomobillarni davlat hokimiyati va boşqaruvi organlariga budjet mablağlari evaziga sotiş «siyosati» olib borilmayotganmikan, degan savollar ham vujudga kelmoqda. Lacetti’da yurgan amaldorning Trailblazer’dan foydalanişga ötişi, albatta, u uçun yoqimli holat bölişi mumkin, ammo buning ortidan hamma amaldorlar ham birday xalqning ta'na-daşnomlarini eşitib yurişni xohlamasa kerak.
Qiziqarli mantiqsizlik
Qiziqarli tomoni, uşbu dabdabali xaridlar ayni koronavirus pandemiyasi davrida böy çözayotganidadir.
Koronavirus pandemiyasi avj olgan ilk davrda davlat budjeti xarajatlarini qisqartiriş harakatiga tuşildi. Jumladan, Vazirlar Mahkamasi qaroriga muvofiq, budjet taşkilotlarida işlaydigan xodimlarga 2020 yilning 16 aprelidan 1 oktyabriga qadar moddiy rağbatlantiriş maxsus jamğarmasi hamda direktor jamğarmasi mablağlari hisobidan tölovlar hisoblanişi töxtatib turildi. Hukumatning navbatdagi qarori bilan uşbu tölovlar 2021 yil 1 yanvargaça tölanmaydigan böldi.
Bir jihatga e'tibor bering: yuqoridagi qarorda moddiy rağbatlantiriş tölovlarini 2021 yil 1 yanvargaça tölamay turiş töğrisidagi taklif – vazirliklar va idoralar, Qoraqalpoğiston Respublikasi Vazirlar Kengaşi, viloyatlar va Toşkent şahar hokimliklari tomonidan bildirilgani aytiladi. Şunda, idoralar va hokimliklar budjet taşkilotlari xodimlariga tölanadigan muayyan foizdagi moddiy rağbatlantirişni köp körgan, ammo özlarining haşamatlarini ta'minlovçi qimmat avtomobillarni (masalan, Namangan viloyati sotib olgan 1 mlrd 579 mln sömlik Touota Land Cruiser) sotib olişga ketadigan budjet mablağlariga panja ortidan qaragan bölib çiqmoqdami?
Nega aynan öqituvçi yoki boşqa budjetdan oylik oladigan xodimlar daromadi «kesilişi»ga sabab bölgankoronavirus pandemiyasi amaldorlar dabdabasini «kesiş»ga kelganda ötmaslik qilib qolyapti?
Bunday mantiqsizliklar uçun javob beradigan vazirlik yoki idora bormi?
Amaliy harakatlarga qaçon ötamiz?
Budjet mablağlarining katta qismi soliq tölovçilarning mablağlaridan yiğiladi. Uni tasarruf qiliş davlat taşkilotlari qölida bölgani bilan uşbu mablağlar xalqning puli deb qaraş lozim va şart.
Jamoatçilikning keskin e'tirozlaridan söng, sönggi kunlarda xizmat avtomobillari uçun katta sarf-xarajatlar qilişni çeklaşga qaratilgan amaliy işlarning uçquni körina boşladi.
Korrupsiyaga qarşi kuraşiş agentligi direktori Akmal Burxonov qimmat narxlarda xizmat avtomobillarini sotib oliş holatlariga quyidagiça fikr bildirdi:
«Afsuski, ayrim mansabdor şaxslar bugungi murakkab (pandemiya) şaroitida davlat mablağlarining samarali sarflanişi naqadar muhim ekanligini töla anglab yetmayapti. Ijtimoiy tarmoqlarda qizğin muhokama bölayotgan – qimmat narxlardagi xizmat avtotransportlarini xarid qiliş bunga yaqqol misol böla oladi.
Bunday hollarda davlat xizmatçilariga «Halollik vaksinasi»ni normativ hujjatlar qabul qilib, tegişli çeklovlarni qöllaş orqali singdirişdan boşqa çora qolmayapti».
Agentlik direktori uşbu holatlarga çek qöyiş uçun prezident qarori loyihasi işlab çiqilganini, uşbu loyihada:
davlat hokimiyati va boşqaruvi organlari rahbar xodimlariga xizmat avtotransportlarni klassiga qarab biriktiriş normativlari (eng yuqori narxlari) belgilanişi, jumladan, tuman, şahar hokimlariga biriktiriladigan xizmat avtotransporti narxi BHMning 1200 baravari (267 mln 600 ming söm)dan oşmasligi, davlat hokimiyati va boşqaruvi organlarining Qoraqalpoğiston Respublikasi, viloyatlar, Toşkent şahar bölinmalari rahbarlari xizmat avtomaşinasi narxi esa BHMning 700 baravari (156 mln. 100 ming söm)dan oşmasligi;
xizmat avtotransportlari xatlovdan ötkazilişi va belgilangan normativlardan ortiqça bölgan xizmat avtotransportlari E-IJRO AUKSION orqali auksion savdolarda sotilişi;
xizmat avtotransportlarini yangisiga almaştiriş undan kamida 5 yil foydalanilgandan söng amalga oşirilişi kabi çoralar belgilanganini ma'lum qildi.
Ammo, uşbu loyiha portalga şu yilning 12 avgustida muhokamaga qöyilganiga qaramay, hamon qabul qilinmay kelgani ham e'tiborga molik.
Şuningdek, mahalliy işlab çiqaruvçilarni qöllab-quvvatlaşga qaratilgan hukumat qarori loyihasida davlat xaridlarida iştirok etişi vaqtinça taqiqlangan xorijda işlab çiqarilgan 300dan ortiq tovarlar röyxati keltirilgan bölib, uşbu röyxatdan yengil avtomobillar ham örin olgan. Bu ham yuqorida tilga olingan xorijda işlab çiqarilgan avtomobillar xaridiga vaqtinçalik çeklovni joriy etadi, ammo doimiy emas.
Aslida davlat taşkilotlarining xizmat avtomobillarini keskin qisqartirib boriş va yakunda bu tizimdan butunlay voz keçib, taksi xizmatidan foydalanişni töliq yölga qöyiş kabi öta samarali tizimga ötilişiga zamin yaratişi kerak bölgan koronavirus pandemiyasi negadir biz uçun aks ta'sir berdi. Agar şunday çoralar körilganida budjet xarajatlari (avtomobil narxi+haydovçi maoşi+yoqilği va gaz+ta'mirlaş+moy almaştiriş, ehtiyot qismlar va hokazo) bir neça ön karraga qisqartirilgan bölardi. Iqtisod qilingan pullarni esa boşqa zarur sohalarga yönaltiriş imkoni vujudga kelardi.
