Issiqlik tariflari, yopiq imtiyozlar va pensiya islohoti - Otabek Bakirov bilan fiskal takliflar tahlili
|19:47 / 20.08.202619 159
Bular – iyul oyi oxirida Moliya vazirligining Fiskal tahlillar instituti e’lon qilgan va muhokamalarga sabab bölgan takliflarning ayrimlari. Kun.uz bu takliflar yuzasidan iqtisodçi Otabek Bakirov bilan suhbat taşkil etdi.
“Dialog davom etişi kerak”
- Avvalo aytiş kerak, şu paytgaça soliqçilikdagi, byudjet daromadlari va xarajatlaridagi özgarişlar yoki rejalar keng jamoatçilik bilan muhokama qilinmasdi. Har yilgi soliqçilikdagi özgarişlar haqida dekabr oyi oxirida, parlamentimiz quyi palatasida bir neça soatlik muhokamalardan keyin tasdiqlanadigan byudjetdan xabar topardik. Bu köp muhokamalarga, tanqidlarga sabab bölardi har doim. Şu nuqtayi nazardan dialog paydo bölgani meni xursand qiladi. Bu dialog davom etişi kerak. Çunki yoqimsiz va qiyin masalalarning muloqotsiz yeçimini, kompromissini topib bölmaydi.
Ikkinçidan, fiskal dialogda aytilgan juda köp takliflarning ikkita-uçtasigina keng muhokamalarga sabab böldi. Bevosita odamlarning çöntagiga, soliği oşişiga yoki taşvişiga sababçi bölgan masalalargina muhokama böldi. Aksar masalalar çetda qolib ketgandek. Siz aytayotgan issiqlik tariflari jazirama yozda turganimiz uçun qanaqadir bugungi kunning muammosi emasdek, u kuz va qişga borib muhokama qilinişi kerak bölgan masaladek tuyuladi, şuning uçun köp muhokamalarga sabab bölmadi.
Issiqlik ta’minotida tannarx qançalik haqqoniy?
- Issiqlik tariflariga keladigan bölsak, oxirgi uç yilda bu masala har yili kötariladi. Toşkent şahrini issiqlik tariflari böyiça eng köp subsidiya oladigan hudud deb hisoblasak, Veolia boşqaruviga berilganidan keyin aytildiki, biz bazaviy tarifning, ya’ni tannarxning 15 foiziga çiqdik, biroz muddatdan keyin 16 foiziga, keyinroq 17 foiziga çiqdik deb aytib kelinadi. Ötgan yilgi tariflar oşirilişidan keyin esa aholi tölovlari tannarxning 18-20 foizini qoplayapti, deb aytilgan edi. Öşanda men hisob-kitob qilib aytgandimki, agarda tarif har yili 50-55 foizdan oşirib boriladigan bölsa, taxminan tört yil içida bazaviy tarifga yetkazib oliş mumkin böladi.
Bu yerda masalaning juda muhim jihati bor: agar ular aytayotgan tannarx haqiqatan ham haqqoniy bölsa. Lekin energetikada, transport bilan boğliq bölgan xarajatlarda, ya’ni davlat monopoliyalari körsatayotgan xizmatlarda tannarx özi qançalik haqqoniy? 2022 yildan boşlab bizga energetikadagi har kilovatt soatining tannarxi, gaz kubasining har birining tannarxi haqida gapirişardi. Har yili ular oşirib boriladi. U qançalik haqqoniy degan savolga heç kim javob bermasdi.
Mavzuga oid
17 min
Issiqlik tariflarini ijtimoiy normadan taşqarida beş barobargaça oşiriş, özini özi band qilgan şaxslarning soliq rejimini YaTTlar bilan tenglaştiriş, uyali aloqa kompaniyalariga foyda soliğini kamaytiriş, pensiya tizimi va ta’lim kreditini takomillaştiriş.
Fiskal muloqotda bildirilgan takliflar: mavjud amaldagi tariflarni 5,5 barobarga kötariş, 60 kvadrat metrgaça ijtimoiy normani joriy qiliş, ikkinçi va undan keyingi kvartiralarga töliq tijoriy tariflarda xizmat körsatiş takliflaridan avval, men istaydigan narsam - bu barçaga tegişli masala deb hisoblayman - tannarx masalasining şaffofligini ta’minlaş va mustaqil örganişlar kerak. Özi qança uning tannarxi? Tannarx qançalik oşirilgan, boşqaruv, ma’murçilik, kreditlar va sotib olinayotgan texnika uskunalari bilan boğliq xarajatlar qança? Ya’ni biz faqatgina manfaatdor tomonning oğzidan çiqayotgan raqamlarga işonib qolmasdan, avval tannarx qanaqa degan savolga javob berib olişimiz kerak. Aholi işonçi uçun ham bu muhim narsa. Ya’ni biz aholiga nimadir taklif qilyapmizmi, ularga avval işonç bera oladigan raqamlarni berişimiz kerak.
Ikkinçi masala bor. Bu masalani har yili paysalga solib, keyingi yilga ötkazib yuboriş ham notöğri. Özi Özbekiston böyiça markazlaşgan issiqlik ta’minoti xizmati körsatilişi sanoqli şaharlarda bor. Boşqaça aytganda, Toşkent şahrida va bir neça kiçik şaharlarda markaziy isitiş tizimi işlaşi uçun butun Özbekiston soliq tölaydi. Ya’ni andijonlik, surxondaryolik kömir yoqadigan, Xorazmda ötin yoqadigan soliq tölovçilar Toşkent şahri, Navoiy yoki Zarafşon şahridagi komfort uçun özlarining yonidan tölagan soliq hisobiga qolganlarga subsidiya beriladi. Bu qançalik adolatli özi?
Uçinçi masala şuki, haqiqatan ham issiqlik uçun subsidiyalar yildan yilga oşib borayotgan subsidiyalar bölib turibdi. Agar e’tibor bersangiz, biz jami subsidiyalarning byudjetdagi uluşini kamaytirib boryapmiz, hattoki gazga ajratilayotgan subsidiyalar ham kamaytirib borilyapti, lekin issiqlikka ajratilayotgan subsidiyalar yildan yilga oşib boryapti. Buni qayerdadir töxtatişimiz kerak.
Tasavvur qiling, davlat subsidiya berar ekan deb turib, xarajatni amalga oşiraveradigan bölsa, davlat uni qoplaşda davom etaveradigan bölsa, buning nihoyasi qayerda? Bu qayerda töxtaydi? Bunga ham javob olişimiz kerak. Şuning uçun qançalik yoqimsiz bölişidan qat’i nazar, bu savolga ijro nuqtayi nazaridan javob berilişi kerak. Bugun bölmasa ertaga.
Men öşa fiskal muloqotda körmadim: mana bizning rejamiz şunday, bu rejani amalga oşirilişi 2027-yilda bu qadam bilan, 2028, 2029, 2030-yilda bu qadam bilan amalga oşiriladi degan taklifni körmadim. Ya’ni umumiy gap aytildi, beş-beş yarim barobar biz tariflarni oşiramiz deyildi. Bu qança muddat içida amalga oşiriladi? Qanaqa qadamlar qöyiladi? Ya’ni bu yuk birdaniga aholiga, ayniqsa ijtimoiy oğriqlarga ega aholiga qanday ta’sir körsatadi degan savollarga javob olganimiz yöq.
Byudjetga qöşimça tuşumlar qayerga sarflanadi?
- Soliq, byudjet bilan boğliq har qanday özgarişlar “nimaning evaziga nimaga erişmoqçimiz” degan savolga javobdan boşlanişi kerak. Men fiskal institutni tanqid qilmoqçi emasman, çunki ular byudjetning xarajatlar qismiga ham köp masalalarda töla-tökis taklif bera olmaydi, çunki uning ustida turgan boşqa davlat organlari ham bor. Agar fiskal institut samimiy, xalqqa tuşunarli böladigan muloqotni davom ettirişni istaydigan bölsa, bitta narsani aniq qilib yetkaziş kerak böladi: bizga 2027 yilda şunça qöşimça byudjet daromadi kerak. Aytaylik, 10 trillion söm qöşimça byudjet daromadi kerak.
Xöp, bu qöşimça daromadlarni nimaga sarflaymiz? Ma’muriy xarajatlarga, ya’ni boşqaruv xarajatlariga, amaldorlarga sarflaymizmi, iqtisodiyot xarajatlariga, ijtimoiy xarajatlargami, şuni avvalboşdan aytiş kerak.
Masalan, issiqlikdan biz 2 trillion subsidiyani böşatib olmoqçimiz. Qöşimça soliqqa tortiş, YaTTlarni yoki özini özi band qilganlarni qöşimça soliqqa tortiş hisobidan, aytaylik, 1 trillion söm qöşimça tuşumga erişmoqçimiz. Yana qaysidir soha, masalan uglerod soliğini joriy qiliş orqali biz şunça qöşimça byudjet olmoqçimiz. Böşagan daromadlarni va qöşimça kelgan daromadlarni şu sohalarga sarflamoqçimiz deydigan bölsa, öz-özidan bu harakatlarning mantiqiy davomi böladi.
Istalgan mamlakatda, erkin dunyo mamlakatlarida har qanday soliq özgarişlari faqatgina u soliqlarni joriy qilinişi bilan emas, öşa soliqlardan keladigan qöşimça daromadlar yoki böşagan mablağlarni qayoqqa qanday taqsimlanişi haqida böladi. Men mana şu taqsimlaniş böyiça muhokamalarni yoki takliflarni körmadim.
Öz-özidan, bu takliflar ijobiy qabul qilinmagani yoki kötarinki ruh bilan qabul qilinmaganining sababi ham özi şunda. Biz nima uçun issiqlikka endi köproq tölaymiz, evaziga nima olamiz degan savolga javob ola olişi kerak soliq tölovçi. Bu tarafi kafolatlanmasdan turib, bu yoqdan taklif berilişi işonç yaratmaydi, köprik yaratmaydi.
2017 yildan buyoğiga olib qaraydigan bölsak, har safar qöşimça soliqlar, qöşimça tariflarning oşişi evaziga nima olingani bilan bölgan moddiy kartina yaratilgani yöq. Şu moddiy kartinaga işonç hosil qildirilişi kerak.
“Yopiq tarzda berilgan imtiyozlar bekor qilinişi kerak”
- Byudjet daromadlarini köpaytiriş, qöşimça soliqlar yoki tariflar masalasi kelganda doim aytamiz: töxtanglar, avval birinçi navbatda şu paytgaça berilgan imtiyozlarni, u oçiqmi, yopiqmi, qançalik samarali bölganini bir özimizga belgilab olaylik.
Ayrim imtiyozlar haligaça işlab kelyapti. Misol uçun, yopiq imtiyozlarning juda köpçiligi haligaça işlab kelyapti. Juda köpini bilmaymiz. OAVga taqdimot qilingan raqamlarni köradigan bölsangiz, öşa imtiyozlarni yopiq qarorlar asosida berilgan tasnifi, oçiq qarorlar asosida berilgan tasnifi yöq. Soliqlar qirqimida tasnifi bor imtiyozlarning, qöşilgan qiymat soliği, foyda soliği va hokazo, aylanmagaça bölgan qismi bor. Lekin bu imtiyozlarning qançasini biz boj böyiça, soliqlar böyiça yopiq körinişda berganmiz?
Korrupsiyaga qarşi kuraşiş agentligi har yili e’lon qilib boryapti, kim qança imtiyoz oldi deb. Hattoki Korrupsiyaga qarşi kuraş agentligida ham öşa yopiq imtiyoz olganlarning qança imtiyoz hajmi borligi töğrisida ma’lumot olişga imkoni yöq.
Muvozanat masalasini körişimiz kerak degan paytda, aholiga kelgan joyi körilyapti-da, yirik biznesga – öşa katta davlat dasturlariga kirib olgan, davlat buyurtmalariga kirib olgan, turli pudratlar, turli yirik investitsion loyihalardagi sub’yektlarning imtiyozlari haqida gap oçilmayapti umuman. Şu yerda samimiyat masalasi kötariladi.
Şuning uçun mana şu taftiş qismi, avval berilgan, ayniqsa yopiq körinişda berilgan imtiyozlarni qayta körib çiqilişi, ularni bekor qilinişi masalasi ham kun tartibida bab-baravar bölişi kerak. Agar şu kun tartibida bölmaydigan bölsa, bu xuddiki ögay bolaga bitta munosabat, özini bolasiga bitta munosabat bölgandek böladi.
“YaTTlar va özini özi band qilganlar soliği tenglaştirilsa, imtiyoz olgan kompaniyalar ham ijtimoiy soliqni tölaşi kerak”
- Hozir yakka tartibdagi tadbirkorlar va özini özi band qilganlar aylanmadan 1 foiz soliq tölaydi. Farqi: YaTTlarda beş nafargaça xodim yollaş imkoniyati bor va ular har oy 1 BHM miqdorida ijtimoiy soliq tölaydi. Özini özi band qilganlar uçun esa ijtimoiy soliq ixtiyoriy, ular agar iş staji hisoblanişini xohlasa, yiliga 1 BHM ijtimoiy soliqni ixtiyoriy ravişda tölaşi mumkin.
Fiskal institut 2027-yildan boşlab YaTTlar va özini özi band qilgan şaxslar uçun ijtimoiy soliqni tenglaştirişni taklif qilyapti. YaTTlar va özbandlarga yiliga taxminan 2 mln söm atrofidagi ijtimoiy soliq belgilaş ilgari surilyapti. Bu taklifda ijtimoliy soliq YaTTlar uçun kamayadi, özbandlar uçun esa oşadi va majburiy böladi.
Şu yerda bitta savol tuğiladi. Agar YaTT va özini özi band qilganlarning soliq yuki tenglaştiriladigan bölsa, özini özi band qilişning mohiyati qolmay qoladi-ku? Sababi, özini-özi band qilganlardan farqli ravişda, YaTTlar beştagaça odam yollay oladi. Ya’ni ular nima uçun köproq soliq tölar edi, degan savolga javob şu yerda .
Ikkinçisi, YaTTlar çakana savdo bilan şuğullanişi mumkin. Özini özi band qilganlar esa savdo bilan şuğullana olmaydi. Bu yerda oqibatlar haqida gapirişimiz kerak, ya’ni bugun mavjud bölgan 2,8 million özband ertaga hammasi soliq tölovçiga aylanib qoladi degan xulosaga kelmaslik kerak. Matematik yanglişuv böladi. Ya’ni bugun mavjud bölgan 380 ming yoki 400 ming atrofidagi YaTTlarning haqiqatan ham soliği kamayişi mumkin. Lekin 2,8 million özini özi band qilganlarning hammasi ertaga ijtimoiy soliq tölovçisiga aylanib qoladi, degan fikrga yoki modelga bormaslik kerak.
Agar YaTT va özbandlar örtasida farq yöqolsa, özini özi band qilganlarning juda katta qismi yopiladi yoki YaTTga ötib oladi. Nima qiladi soliq yuki bir xil bölsa-yu, imtiyozi bölmasa?
Özini özi band qiliş maqomi pandemiya paytida, daromadlari doimiy bölmagan aholini qöllab-quvvatlaş uçun joriy qilingan edi. Ungaça bizda bu maqom mavjud emas edi. Keyingi yillarda bu aholini band qilişdagi asosiy instrumentga ham aylandi. Demak, bu takliflar agar amaliyotga joriy qilinadigan bölsa, qabul qiliş kerak böladiki, özini özi band qilganlar soni keskin kamayadi. Faoliyatini davom ettiradiganlar, davom ettiriş istagidagilar YaTTga ötib oladi.
Ijtimoiy soliq töğrisidagi takliflar töğri. Hammaga bab-baravar yuk tuşişi kerak. Bekorga bu mazmunni yana boyagi imtiyozlar masalasiga olib borib taqamoqçi emasman. Bizda 2020 yildan keyin ijtimoiy soliqdan töliq ozod qilingan kompaniyalar bor. Oçiq qarorlar bilan, yopiq qarorlar bilan. 1 foizlik ijtimoiy soliq tölaydigan hududlarimiz yoki sohalarimiz bor, tarmoqlarimiz bor. Demak, u yerda ham şu minimumni joriy qiliş kerak böladi. Çunki yana nomutanosiblik paydo böladi. Biz YaTTlar va özbandlar örtasidagi adolatni ta’minlamoqçi bölayotgan bölsak, şu adolatimizni boşqa imtiyozli guruhlarga ham, imtiyozli kompaniyalarga ham tatbiq etişimiz kerak böladi. Aks holda, bizning samimiyatimiz boyagidek savolli bölib qoladi. Bu takliflarga heç kim işonmay qoladi.
Şuning uçun agarda özbandlar va YaTTlar bilan boğliq ijtimoiy soliq masalasi taklif etilayotgandek joriy qilinadigan bölsa, şu minimumni, ya’ni jon boşiga, har bir band aholiga 2 million söm atrofidagi mablağni imtiyozi bor bölgan kompaniyalarning xodimlariga ham minimum sifatida işlatiş kerak. Boşqaça variantni men körmayapman.
“Banklar va uyali aloqa kompaniyalarining foyda soliği pasaytirilmasligi kerak”
- Avvaliga nima sababadan tijorat banklari, bozorlar va uyali aloqa kompaniyalarining foyda soliği 20 foiz bölib kelganini tuşuntirsam. Yangi Soliq kodeksiga 2020-yildan ötilgandi. Unda foyda soliği hammaga 15 foiz, banklar, uyali aloqa va bozorlarga esa 20 foiz degan masala öşa paytdagi konsensus bilan boğliq edi. Ya’ni soliq reformamiz paytida byudjet daromadlarini pasaytirib yubormaslik masalasi ham bor edi. Banklar, bozorlar va uyali aloqa kompaniyalari – doimiy yuqori daromadga ega sub’yektlar. Ular yirik soliq tölovçilar hisoblanadi va ularning alohida ma’murçiligi, soliq nazorati bor. Ularning daromadi doimiy, ulardan soliq oliş juda ham oson. Şuning uçun ham öşa ötiş davrida byudjet daromadlarini kamaytirib yubormaslikning usullaridan biri – doimiy soliq tölayotgan şu uçta toifaga 20 foizlik stavkani qoldiriş edi. (Nima sababdan ularga foyda soliğini 20 foiz stavkada qoldiryapmiz, qolganlarnikini 15 foizga tuşiryapmiz degan savolga aniq javob bölmagan edi. Yuqoridagilra – bu mening mulohazam).
Ikkinçi masala, hamma muhokama qildi, banklarni endi bundan buyoğiga pulda ifodalangan xizmatlari uçun qöşilgan qiymat soliği tölaşi-yu, evaziga foyda soliğining 20 foizdan 15 foizga tuşirilişi köp muhokama böldi. Lekin uyali aloqa kompaniyalariga kelganda heç kim bu masalani kötargani ham yöq. Siz bilan suhbatimiz boşida aytib ketdim-ku, juda köp takliflar, öndan ortiq takliflar içida muhokama qilinmasdan tirqişdan ötib ketadigan takliflar ham bor. Şu tirqişdan ötib ketişi kutilayotgan takliflardan biri, meni nazarimda, uyali aloqa kompaniyalari uçun soliq stavkasini 20 foizdan 15 foizga tuşiriş. Men buning ma’nosini tuşunmadim.
Oxirgi uç yil içida uyali aloqa kompaniyalari uçun aksiz soliği 20 foizdan nolga tuşirib berildi. Avval 20 dan 15 ga, keyin 15 dan 10 foizga, keyin umuman bekor qilindi. Ayni bir paytda uyali aloqa kompaniyalari tariflarni oşirişdan töxtagani yöq. Xizmatlarni yaxşilab qöygani yöq. Endi savol tuğiladi, töxta, davlat sizlarga aksizlarni nol qilib bergan bölsa, nimaga tariflarni oşiryapsiz degan savolni heç kim kötarmayapti.
Iqtisodiyot va moliya vazirligining özining hisob-kitobiga köra, aksizlarni bekor qilişning özidan uyali aloqa kompaniyalaridan olinadigan soliqlar 1,2 trillion sömga kamaygan. Ya’ni biz uyali aloqa kompaniyalariga aksizlarni bekor qilib, ularga 1,2 trillion söm topşirgandik. Bir tomondan, özini özi band qilganlardan qanaqadir summalarni, “tiyinlarni” yiğmoqçimiz, boşqa tomondan esa trillionlarni uyali aloqa kompaniyalariga öz ixtiyorimiz bilan topşirmoqçi bölyapmiz.
Banklar ham 20 foiz soliq tölaşi kerak. Kerak bölsa, QQSga ham kiritiş kerak. Agarda masala aholidan imtiyozlarni mahrum qiliş, aholini tariflarini oşiriş örtasidagi ssenariylar haqida gap ketadigan bölsa, yomon ssenariylar içida “yaxşiroq yomoni” banklarning ham, uyali aloqa kompaniyalarining ham foyda soliğini 20 foiz darajasida qoldiriş hisoblanadi.
Töliq intervyuni Kun.uz'ning You tube sahifasida tomoşa qiling.
