Pul tölanganda darhol yonmayotgan «svet» va oşiqça tölovlar: ASKUE tizimida nima muammo?
|15:10 / 26.01.202175 68612 min
Mavzumiz elektr energiyasi ta'minoti haqida. Gap qiş faslida sodir bölayotgan va hammaning asabini öynatayotgan köpdan köp uzilişlar haqida emas. Suhbatimiz yangi va aqlli ASKUE tizimi, şuningdek, elektr energiyasi uçun iste'molçilar tölayotgan pullar kerakli joyga borib tuşmayotgani haqida böladi.
Suriştiruv davomida quyidagi uç savolga javob topişga harakat qilamiz:
ASKUE tizimi qanday işlaydi va nega elektr energiyasi uçun pul tölanganda ham, svet darhol yonmaydi?
Elektr energiyasi uçun tölov qilişda qanday tuşunmovçiliklar mavjud?
ASKUE tizimi pulni ortiqça hisoblayapti, tölangan pul tez tugab qolyapti, degan gap-sözlarga nima sabab bölmoqda?
Bu borada ma'lumotga ega böliş uçun Samarqand hududiy elektr tarmoqlari korxonasi aksionerlik jamiyatida böldik va mutasaddilarga mikrofon tutdik.
(Alohida qayd etiş joiz, masala Samarqand viloyati misolida körib çiqilganiga qaramasdan, unda tilga olinadigan vaziyat va muammolar butun respublika uçun taalluqlidir).
Elektr energiyasi ta'minotida aqlli hisoblagiçlar — ASKUE tizimi örnatilişidan közlangan maqsad özi nima edi?
«Hududiy elektr tarmoqlari» AJ elektr energiyasini hisobga olişni avtomatlaştiriş markazi filiali direktori örinbosari Diyor Nişonovning aytişiça, maqsad elektr energiyasi hisobi va nazoratini aniq-tiniq yölga qöyiş bilan tizimni şaffoflaştiriş, sohada noqonuniy ulaniş, foydalaniş va talon-torojliklarni bartaraf etiş, aholiga qulayliklar yaratiş.
Biroq, aniq hisob-kitobga asoslangan yangi tizim ham xatolarga yöl qöyişi mumkinmi? Samarqand şahar energosotiş bölimida sarson bölayotgan fuqarolarning aksariyati ASKUE tizimi uçun tölangan pullar tez sarf bölayotgani, oldindan tölov tugab, tarmoqdan uzilganidan söng yoqilişida qiyinçiliklarga duç kelişayotganini bayon etişdi.
ASKUE tizimi öçirilgan tarmoqni qayta ulaşi masalasini biroz keyinga sura turaylik. Tölov tizimi bilan boğliq qandaydir muammo ham bormi?
Albatta bor!
Iste'molçilar ayrim tölov ilovalari orqali elektr energiyasi uçun emas, turli qöşimça xizmatlar va jarimalar uçun pul ötkazib yubormoqda. Aksariyat hollarda penya uçun tölov amalga oşirilmoqda.
Penya va elektr energiyasi uçun tölovning farqi bormi?
Mavzuga oid
Diyor Nişonovning aytişiça, elektr energiyasi alohida tovarlar sirasiga kiritilgan va tölangan pullar kilovatt-soatlarga aylantiriladi. Penya esa jarima hisoblanadi. Şu sababli, ularning har ikkisi alohida hisob-kitob qilinadi.
Tölovdagi çalkaşliklar qanday yuzaga kelayotganining texnik tomoniga e'tibor qaratamiz. Masalan, PAYME ilovasini olaylik. Unda elektr energiyasi va penya uçun tölov ötkaziş imkoniyati bor. Elektr energiyasi yozuvini tanlaş yuqorida, juda noqulay joylaştirilgan. Göyoki sarlavhaga öxşaydi.
Amaliyotda, köpçilik işdan qaytgaç uyida çiroq öçganini sezadi. Soat keçki 17:00 dan boşlab respublika böylab bir vaqtdagi tölovlar köpaygaç, tölov tizimlari serverida zöriqiş hosil böladi şekilli, elektr energiyasi uçun ötkazilgan pullar bir urinişda ötavermaydi. Biroq negadir penya uçun tölov qiyinçiliksiz, şu ondayoq ötadi.
Ayrim suhbatdoşlarimiz PAYNET şoxobçalarida işlovçilar ham tölov tezroq ötgani uçun penya uçun tölov qilib yuborişganini aytib berişdi.
Xuddi şuningdek, PAYNET ilovasining özbekçasida qöşimça xizmat uçun «ULANIŞ» yozuvi turibdi. Bu ham çalğituvçi yozuv. Xuddi şu ilovaning rusçasida «ZA POVTORNOYe PODKLYuÇeNIYe», ya'ni qayta ulaniş uçun degan yozuv tuşunarliroq qilingan. Bu qayta ulaniş ham elektr energiyasi uçun tölov emas. Turar joylarda emas, noturar joylar uçun svet uzilgaç, qayta ulaniş uçun alohida tölov bor. MIB çoğidagi qayta ulanişdagi jarima esingizdami? Şunga öxşaş.
Keling, penyani körib çiqaylik. Özi u nimadan hosil böladi va u qanday hisoblanadi?
«Samarqand HETK» AJ elektr energiyasini sotiş hisobi va hisoboti bölimi boşliği Hafiza Qurbonovaning tuşuntirişiça, penya elektr energiyasidan qarzdorlik hosil bölgaç, bir oy içida tölanmasa har kuni tölanmagan summaning 0,1 foizi miqdorida hisoblanadi. Hisoblangan jami penya muddati ötgan qarzdorlikning 50 foizidan oşişiga yöl qöyilmaydi.
Xöp, penya uçun tölov bor ekan, öşa tölov adaşib ötkazilar ekan, u elektr energiyasi uçun qayta hisob-kitob qilinadimi?
«Samarqand HETK» AJ ASKUE bölimi boşliği Temur Aripovning ta'kidlaşiça, penya uçun adaşib, oldindan tölangan ortiqça pul penya hisob raqamida heç narsaga işlatilmasdan saqlanib turaveradi. Aslo elektr energiyasi uçun yönaltirilmaydi. Biroq, elektr energiyasi uçun tölov qilinganida oydan oyga ötişda qayta hisob-kitob jarayonida penya summasi ayrilib qolişi mumkin. Dastur şunaqa qilingan.
Eslab qoling: elektr energiyasi uçun tölovingizdan penya va boşqa tölovlar uşlab qolinişi mumkin, biroq penya uçun qilingan tölov öz-özidan elektr energiyasi uçun ötib qolmaydi.
Xöş, adaşib penya uçun oldindan tölanayotgan pul elektr energiyasi uçun avtomatik qayta hisob-kitob qilinmas ekan, nega unda iste'molçilarga ularning balansi plyus bölib körinmoqda?
Temur Aripovning tuşuntirişiça, abonent hisob raqamida bir neça hisoblar bor. Elektr energiyasi uçun tölov, penya, qayta ulaniş, dalolatnoma orqali ulaniş uçun tölov (kimdir vaqtinça «svarka» işlatsa, masalan) va h.k.
Ularning har birining hisob-kitobi alohida yuritiladi va bir-biriga aralaştirilmaydi. Iste'molçilarga esa har bir hisob raqamning umumiy yiğindisi — saldo körinişida taqdim etiladi.
Ya'ni, ilovalarda iste'molçilarga körinadigan raqam elektr energiyasi uçun oldindan tölab qöyilgan pul miqdori emas, hisob raqam saldosi ekan. U penya va boşqa hisob raqamlardagi ortiqça pul evaziga ham plyusda aks etişi mumkin.
Tan oliş kerak, bu odamni juda çalğitadi. Çunki hamma ham buxgalter emas.
Masalan, siz adaşib penya uçun ortiqça tölov qilganingizda, elektr energiyasi iste'moli uçun qarzingiz kamaymasdan saqlanib turaveradi, ammo hisobingiz saldo hisobiga plyusga çiqib, çiroğingiz öçmaydi (öçgan bölsa qayta yonadi), şundan söng qarzingiz köpayişda davom etadi. Boz ustiga, ösib borayotgan qarzingiz muddati ötsa — undan yana penya hosil böladi va u oldindan ötkazib qöygan (predoplata) penyangizdan yeçib olinaveradi.
Mana, «şunça pul tölasam ham qarzim kamaymayapti, ortiqça pul yeçib olinmoqda», degan gap-sözlar qayerdan çiqib kelmoqda? Qanaqa murakkab tizim ekanligini köryapsizmi? Tuşunmagan bölsangiz, yuqoridagi sönggi abzatslarni yana bir marta sinçiklab, diqqat bilan öqing.
Xöp, tuşundik. Penya va boşqa xizmatlar uçun tölangan pullar qayerda saqlanadi? Ularni elektr energiyasi uçun tölovga yönaltiriş uçun nimalar qiliş kerak?
Hafiza Qurbonovaning tuşuntirişiça, penya uçun adaşib qilingan tölovni faqat viloyat HETK AJ rahbari nomiga ariza yozib, viloyat energiyasini sotiş hisobi va hisoboti bölimida qöl yordamida elektr energiyasi uçun tölovga yönaltiriş mumkin.
Demak, abonentlarga turli şoxobçalar, mobil telefon orqali elektr energiyasi uçun tölov qilişda ham diqqatliroq böliş talab etiladi. Umuman, het.uz sayti orqali şaxsiy kabinetdan xarid qilingan kilovatt soatlarning sarfi, qarzdorlik va penya miqdorini kuzatib boriş ham mumkin.
Savol tuğiladi: Tizimni iste'molçilar uçun qulay qilib, faqat elektr energiyasi uçun tölov qabul qilinadigan qilinsa bölmaydimi? Yana aksariyat iste'molçilar nimaligini tuşunmaydigan saldoni emas, aynan elektr energiyasi uçun oldindan tölov hamda hisob-kitobni körsatişni?
Bizga tuşuntirişlariça, buning uçun hozir foydalanilayotgan dastur butunlay qayta işlab çiqilişi kerak böladi. Mavjud dasturda faqat elektr energiyasi uçun tölovning özini ajratib körsatiş, ya'ni saldo örniga oldindan tölov qilingan summani körsatiş imkonsiz ekan. Çunki siz pul tölaganingiz hamono ular kilovatt-soatlarga aylanadi.
Odamlarga oldindan tölab qöyilgan kilovatt-soatlarni körsatiş imkoni bor, lekin buni hamma ham tuşunavermaydi. Buning uçun 2100 raqamiga D harfini jönatib, hisoblagiçni muntazam kuzatib, körsatkiçlarni taqqoslab yuriş kerak.
Demak, hurmatli fuqarolar, sizlar köçadagi infokiosklardan, kassalardan, PAYNET, PAYME kabi ilovalardan tölov qilişda diqqatliroq bölişingiz talab etiladi. Tölovni amalga oşirişda faqat ELeKTR ENeRGIYaSI degan punktni tanlaşingiz lozim böladi.
Endi ASKUE tizimi va uning qanday işlaşi böyiça ayrim savollarga ham javob axtarişga harakat qilamiz.
Kassa, tölov terminali, mobil ilovalar orqali tölangan pullar darhol tizimda paydo bölişini sinab köriş uçun ularning barçasi orqali hisob raqamga pul ötkazib kördik. Tölangan pul ondayoq hisob raqamga kelib tuşmoqda. Nega unda ASKUE hisoblagiçlar şu ondayoq qarz tufayli uzilgan elektr energiyasini ulab bera olmayapti?
Temur Aripovning tuşuntirişiça, signallar PLC (nol fazada yuradi), RF va GPRS radiotölqinlari orqali jönatiladi va qabul qilinadi. Aslida, tizimdan uziş ham bir ondayoq amalga oşmaydi. Kompyuter kun böyi qarzga kirgan hisoblagiçlarni öçiriş uçun signal jönatadi. Hattoki, tizimdan uzişda xatolik röy berdi, degan signallar ham kelib turadi. Qayerda liniyaning ötkaziş imkoniyati yaxşi bölsa, buyruq bir zumda amalga oşadi. Lekin köp joylarda simlarning eskirgani, ayrim joylarda internet aloqasi yaxşi emasligi avtomatik qayta yoqişda ayrim muammolarni keltirib çiqarmoqda.
Qaçondir ASKUE tizimi töliq işlab ketib, fuqarolarga ayni çoğda tuğdirilayotgan noqulayliklarga çek qöyiladimi, degan savolga javob bera turib Diyor Nişonov tizim hali töliq işlab ketgani yöqligi, joriy yil I çorak oxirida sozlaş işlarini nihoyalaş közda tutilganini ta'kidlab ötdi. Uning ta'kidlaşiça, vaziyat iş endi boşlanişidan köra yaxşi tomonga ança özgargan. Çunki qayerda muammolar röy berayotgan bölsa,ular bosqiçma-bosqiç bartaraf etib kelinmoqda.
Xöş, hali yangi tizimga könikiş asnosida köplab murojaatlar böladi. Ularni hal qiliş uçun qanday yöl tutilmoqda? Iste'molçilardan nimalar talab etiladi?
Diyor Nişonov bu savolga javob berar ekan, fuqarolardan ijtimoiy tarmoqlarda muammolarni umumiy gap bilan emas, aniq va konkret manzilli qilib bayon etişni sörab qoladi. «Murojaatlarga albatta e'tibor beriladi, öşa muammo qaysi hududda röy berayotgan bölsa çiqib örganiladi va bartaraf etiladi», dedi u.
Uning alohida qöşimça qilişiça, aqlli ASKUE tizimi elektr energiyasidan öğrinça foydalaniş, ğayriqonuniy ulaniş kabi bir qança noqonuniy harakatlarni aniqlab bera oladi. Bunday ğayriqonuniy xatti-harakatlar jarima sanksiyalari qöllanişiga sabab böladi.
Işonamizki, butun respublikani tobora qamrab olayotgan ASKUE tizimi önglanib, hammasi iziga ham tuşib ketar. Hozirça uning birqadar aniq va qoniqarli işlayotganiga guvoh böldik. Lekin uning a'lo darajada işlaşiga, rostdan ham, hali biroz bor ekan.
Lekin liniyalarni yangilamasdan, tölov tizimini soddalaştirmasdan, iste'molçilar uçun tuşunarli qilmasdan turib, bir narsaga erişiş qiyin. Noaniqliklar, çalkaşliklar ASKUE tizimiga bölgan işonçsizlik paydo qilmoqda.
Çunki avval hisoblagiçlarni inson uyma-uy aylanib tekşirgan bölsa, hozir kompyuter masofadan turib amalga oşiradi va qarz paydo bölgan zahoti avtomatik öçira oladi.
Toki odamlar faqat elektr energiyasiga soddagina tölov qila olmas ekan (xuddi telefonga pul taşlagani singari), tölov qilgani zahoti uyida sveti yonmas ekan şunça qilinayotgan va şunça maqtalayotgan işlar közga taşlanmay turaveradi.
Şuhrat Şokirjonov, Kun.uz maxsus muxbiri
Tasvirçilar: Jahongir Aliboyev, Faxriddin Hotamov.
