Rivojlanişi qişloq xöjaligidan boşlangan Xitoy: uning tajribasi biz uçun nega muhim?
|01:15 / 15.03.202161 80218 min
Xitoy Xalq Respublikasining hayratlanarli iqtisodiy ösişi aynan qişloq xöjaligidan boşlangan. Xitoyning bu boradagi tajribasidan biz ham rivojlaniş uçun andoza olsak böladi.
Bir paytlar uruşdan horib-çarçab, bölinib-soçilib yotgan Xitoy 1949 yilda hokimiyatga kelgan Mao Tszedun tomonidan birlaştirildi, yerlar boy zamindorlardan tortib olinib, 300 million dehqonga bölib berildi, sanoatlaşiş darajasi biroz ösdi, xalqning turmuş tarzida ijobiy tomonga siljiş böldi.
Biroq, 1952 yildan boşlab xalqning ustidan birin-ketin ötkazilgan kommunistik iqtisodiy tajribalar iqtisodiy inqirozga va oxir-oqibat ommaviy oçarçilikka olib keldi. Çunki bu tajribalar xalqning joniga asrlar davomida oro kirib kelgan bozor munosabatlari elementlariga qirğin keltirgan edi. Xususiy mulkçilikka qarşi kuraşiş qiziğida oilalardan hatto kiçkina tomorqalar va oddiy hunarmandçilik dastgohlari tortib olindi, xususiy tartibda oziq-ovqat mahsulotlari işlab-çiqariş man etildi.
Turli ma’lumotlarga köra, bu davrda 20 milliondan 43 milliongaça inson oçlikdan nobud bölgan.
1979 yilda (Mao Tszedunning ölimidan söng) «Islohot va oçiqlik siyosati» e’lon qilindi.
Xitoyni qiyin ahvoldan çiqarib olgan (va keyingi olamşumul rivojini ta’minlagan) bu siyosatning e’lon qilinişiga nima sabab böldi?
1978 yilning dekabr oyi. Xitoyning Anxuey viloyatidagi Syaogang nomli qişloq. Qişloqda 21ta oila yaşaydi. Boşqa qişloqlar kabi bu yerda ham oçarçilik hukm surmoqda. Şunda qişloq faollari tajriba ötkazişadi: jamoa bölib işlatilayotgan umumiy yerlarni öşa 21 oilaga bölib berişga qaror qilişadi – har oila öziga biriktirilgan yerida dehqonçilik qilişi uçun. Kiçkina qişloqda ötkazilgan mazkur kiçkina islohot yaxşi natija berdi. «Demak, yerni oilalarga bölib beriş yaxşi ekan», degan xulosaga kelindi.
Bu ijobiy natija xabari Pekinga – Xitoy kommunistik partiyasi rahbarlariga yetib bordi. 1979 yilda kompartiya rahbarlari örtasida turli fikr va qaraşlar töqnaşadi va natijada hamma narsani jamoalaştiriş, davlatlaştiriş siyosatidan çekinib, qişloqlarda oilaviy dehqon va hunarmandçilik xöjaliklarini tiklaş, şaxsiy manfaatdorlik omilini kuçaytiriş tarafdorlari ustun keladi – islohot ötkazişga qaror qilinadi. Çunki köçada oçarçilik hukm surayotgan edi.
Kiçkinagina Syaogang qişloği tajribasi dastlab Xitoyning bir viloyatida sinab körilib, yaxşi natijaga guvoh bölingandan keyin uni butun Xitoy miqyosida qöllaşga kirişiladi. Ortiqça şovqin kötarmasdan 180 million oilaga avvalida 1-3 yilga, keyin 50 yil va undan uzoq muddatga ijaraga yer ajratib beriladi. Bunaqa islohotga qarşi bölgan mahalliy rahbarlar esa işdan olindi. Çunki 180 million oila iqtisodiy faol qatlamga aylanayotgan edi. Aynan şu omil barçasidan yuqori qöyildi.
Mavzuga oid
Xalqqa bu islohot ma’qul keldi, çunki u voqelikka mos edi.
Saldan keyin «dehqon xöjaliklari mas’uliyati siyosati» deb nom olgan tadbirlar amalga oşirildi. Bu tadbirlar doirasida dehqonlar özi yetiştirgan mahsulotning bir qismini erkin narxda sotişi mumkin qilindi. Qişloqlarda qişloq xöjaligi mahsulotlari bozorlari vujudga keldi. Biroq bu boşlanişi edi.
1981 yilga kelib, 98 foiz ekin yerlari dehqon oilalari tasarrufida edi. Xitoy Konstitutsiyasida fuqarolarning xususiy mulkçilik huquqlari biriktirildi, bu ham qişloqlarda xususiy taşabbusni qöllab-quvvatlovçi omil böldi.
Dehqonlar öz manfaatlarini közlab, öz ixtiyorlari bilan (yuqoridan buyruq bölgani uçun emas), kiçik kooperativlarga, keyin esa assotsiatsiyalarga va katta kooperativlarga birlaşa boşlaşdi. 1985 yilda Xitoy özining köp sonli aholisini töyğazib, don eksport qila boşladi. Xitoy rahbari Den Syaopin «Birinçi navbatda qişloq xöjaligi» degan siyosatni e’lon qildi.
Xitoy qişloq xöjaligini isloh etişda erişilgan yaxşi natija keyinçalik hukumatni boşqa sohalarni ham şu yösinda isloh qilişga undadi.
Aynan qişloq xöjaligida manfaatdorlikni oşiriş, ma’muriy boşqaruvni kamaytiriş, erkinlaştiriş orqali erişilgan yaxşi natijalar boşqa sohalarni ham aynan şu yösinda isloh qiliş kerak, degan xulosani örtaga çiqardi. Hayotning özi tuhfa etgan xulosaga quloq tutildi.
«Dehqon xöjaliklari mas’uliyati siyosati»ga uyqaş «sanoat mas’uliyati siyosati» e’lon qilindi. 1992 yilga kelib esa Xitoyda barça korxonalar xöjalik hisobiga ötkazildi. Natijada atigi 5 yil içida xususiy sanoat korxonalari soni 100 mingdan 5,8 millionga yetdi... Xorijiy kapital iştirokida qöşma korxonalar taşkil qiliş mumkin böldi.
Biroq, bularning hammasiga qişloq xöjaligi islohoti omil böldi. Xitoydehqonlari boyigani sayin öz ehtiyojlari uçun moddiy-texnika resurslarini, sanoat mollarini sotib ola boşlaşdi. Sanoat mollariga talab orta boşladi va bu sanoat rivojiga start berdi. Xususan, qişloq xöjaligi mahsulotlarining köpaygani qayta işlaş sanoati rivojini ta’minladi – «zanjir» işga tuşdi.
Qişloq xöjaligida ötkazilgan islohot natijasida mamlakatning umumiy iqtisodiy holati yaxşilandi, narxlar pastladi.
13 yil (1979-1991) içida Xitoy dehqonlarining toza daromadi odam boşiga 5,3 barobar oşdi, örtaça yillik ösiş 14 foizni taşkil qildi. Ba’zi yillarda ösiş 19-21%gaça kötarildi.
Umuman olganda, Xitoy qişloqlarida ötkazilgan islohot kiçik xöjaliklarni har tomonlama rivojlantiriş zamirida ulkan salohiyat borligining yorqin namunasidir. Biz örganayotgan holatda, agrar sohasi islohoti boşqa barça sohalarning rivojiga xizmat qildi, Xitoyning oğir kunlarida siyosiy va ijtimoiy barqarorlikni ta’minladi.
2004 yilga kelib Xitoy qişloqlarida 22 milliondan oşiq korxonalar yuzaga keldi, 138 mln odam bu korxonalarda iş bilan band böldi.
1978 yildan e’tiboran Xitoyning içki yalpi mahsuloti örta hisobda yiliga 9,6 foizga ösdi. Bu har 7,5 yilda ikki barobar köpayiş degani.
Xitoy qişloqlari islohoti – biz uçun qanday dars?
Xitoydagi qişloq xöjaligi islohoti mukammal bölmagan – bir qança juz’iy kamçiliklari bölgan va hozir ham yöq emas. Zero, mazkur islohotlar kommunistik ğoya tamoyillari bilan murosa qilişni doim taqozo etib kelgan va kelyapti.
Biroq bu islohotlardan olinadigan muhim xulosalar bor va aynan şu xulosalarni anglaş, sanab ötiş bizning joriy holatimiz uçun muhim.
Lönda qilib aytadigan bölsak, Xitoy qişloq xöjaligida amalga oşirilgan birgina tuzatiş (şunçaki jamoa bölib işlatilgan yerlar oilalarga bölib berildi) ulkan özgarişlarni keltirib çiqardi – «zanjirli reaksiya»ni paydo qildi.
Moddiy manfaatdorlik qança köp bölsa, işlar şunça yaxşi bölişini kuzatgan Xitoy rahbariyati tajribani iqtisodiyotning sanoat sohasiga ham tatbiq etdi va bunda hatto ğoyaviy «çeklovlar»ga qarab ötirişmadi — yöllarni (imkoniyatlarni) oçib berişdi. Oqibatda Xitoyda millionlab xususiy korxonalar vujudga keldi!
Qişloqlarning iqtisodiy faollaşuvi şaharni ham «tortib ketdi» – şaharlarda sanoat rivojlandi.
Köryapmizki, Xitoy rahbariyati vaziyatni töğri baholadi. Kompartiya rahbarlari içida turli qaraşdagi kişilar örtasida tortişuv bölganiga, yakdillik bölmaganiga qaramay, töğri özgarişlar qilişga qaror qilindi.
Yana şuni aytiş kerakki, Xitoy hukumatidan qişloqlarni isloh qiliş deyarli heç narsa talab qilmadi, axir, şunçaki kolxozlarga barham berilib, yerlar oilalarga bölib berildi. Sohada ijobiy özgarişlar esa öz-özidan keldi – dehqonlarning faollaşuvi orqali.
Bu kabi islohot Özbekistonning yaqin tarixida ham yuz bergan. Mustaqillikning ilk damlarida, sobiq ittifoq davrida şakllangan iqtisodiy tizim buzilib, endilikda mustaqil bölgan mamlakatlar oğir iqtisodiy ahvolda qolgandilar. Vaziyatdan çiqib ketiş uçun Özbekistonda qişloq aholisiga oz-ozdan bölsa ham yer ajratilgandi, sobiq kolxozlar yerlari esa oilaviy pudrat asosida oilalarga bölib berildi.
Davlat rejasini bajarib qöygandan keyin yer oilaning ixtiyorida qoladigan böldi, pudratçi oilalar oyoqqa tura boşladi, qolganlar davlat bergan tomorqalardan foyda köra boşlaşdi.
Aynan şu qarorlar mamlakatni vujudga kelgan ijtimoiy taranglik va iqtisodiy tanglikdan çiqarib olgandi. Çunki bir neça million oila öz yeriga «yopişdi» – qişloq xöjaligi mahsulotlari yetiştira boşladi. Minglab yakka tadbirkorlar mahsulotni mamlakat bozorlariga taşib sotişdi, ortganini MDH mamlakatlariga olib borib sota boşlaşdi. Qişloqlarda iqtisodiy hayot «qaynadi». Mamlakatga valuta kira boşladi. (Öşa paytda vodiy va aholisi ziç boşqa hududlarda, qişloqlarda yaşaganlar buni yaxşi eslaşadi).
Bu hol davlat tomonidan heç qanday mablağ sarflanmasdan, şunçaki aksari yerda işlaşga muştoq bölib turgan qişloq oilalariga yer (imkon) beriş bilan böldi.
Tabiiyki, moddiy ahvoli yaxşilangan qişloq ahli işlab topgan pullariga öziga kerakli mollarni sotib ola boşladi, bundan esa şaharlarning ahvoli yaxşilandi – sanoat, bozorlarda savdo rivojlandi. Xuddi Xitoydagi kabi zanjirli reaksiya işga tuşayotgan edi.
Biroq, Özbekistonda mazkur ijobiy tajribadan tegişli xulosa çiqarilmadi – erişilgan natijani mustahkamlaş, ya’ni yerda işlayotganlarni tobora davlat rejalaridan ozod etiş, ularni mustaqil dehqonlarga aylantirib boriş, yer egalari sonini köpaytiriş örniga, aksinça, kamaytiriş, rejali qişloq xöjaligi salmoğini esa köpaytiriş yölidan borildi.
Yerlarni töğri istifoda etiş orqali qişloqlarda imkon qadar köproq iqtisodiy faol qatlamni yuzaga keltiriş imkoniyatidan foydalanilmadi.
Keyinroq yuzaga kelgan mehnat migratsiyasining «poydevori» öşa paytda taşlangan edi.
Buning ustiga, meva-sabzavotni çetga çiqarib sotiş qiyin bölib qoldi (çegara qöqqisdan yopiladigan bölib qoldi), iqtisodiy siyosatda salbiy özgarişlar böldi, erkin konvertatsiya bekor qilindi va h.k.
Ya’ni işlar oldinga emas, ortga qarab ketdi. Meva-sabzavot eksporti qimorga öxşab qoldi: çegara oçiq bölganda dehqon foyda köradi, yopilib qolsa narx tuşib ketib, xonavayron böladi. Hozirda qişloqlarda ba’zilar tomorqalarida ekin ekişdan köngillari soviganining sababi şu – dangasalik emas. Çunki tavakkalçilik ança katta.
Özbekistonda taşkil qilingan fermerçilik esa sobiq sovet ittifoqida yölga qöyilgan, ma’muriy boşqaruv bilan yuritilgan qişloq xöjaligining biroz özgartirilgan şaklining bozor iqtisodiyoti şaroitida tatbiq qilinişi böldi. Tabiiyki, bir tuzum uçun öylab topilgan iqtisodiy şaklni mohiyatan boşqa tuzumda joriy qiliş xato böldi. Natijani körib turibmiz: huquqlarning buzilişi, kam foyda, millionlab mehnat migratsiyasi, tubi körinmaydigan ijtimoiy muammolar.
Qişloq xöjaligini isloh qilişning muvaffaqiyatli Xitoy tajribasi «mamlakatimizni isloh qilişda nimadan boşlaş kerak?» degan savolga javob göyo – islohot zanjirining boş halqasi biz uçun nima ekanini körsatib beruvçi körgazma.
Xitoy millionlab hayot uçun kuraşayotgan dehqonlariga yer berib, islohot motorini işga tuşirib yubordi. Bu yölda Xitoy rahbarlari ahamiyati past e’tirozlarga e’tibor berişmadi, çunki tarozining bir pallasida muhimroq narsa turgan edi – qişloq oilalarini iqtisodiy faol qatlamga aylantiriş. Va butun Xitoy bundan yutdi.
Bizning vaziyatimiz, miqyos köp barobar kiçik bölsa-da, Xitoynikiga öxşaş: bizda ham millionlab öz Vatanida, bolalari va ota-onasi oldida yaşab, işlaşni istaydigan (ammo çet elda işlaşga majbur bölayotgan, özga iqtisodiyotlarga arzon işçi bölib xizmat qilayotgan) qişloq yoşlari bor.
Bu yoqda esa iqtisodiy nonsens – aholisi ziç hududlarda 100 gektarlab yer bir kişiga biriktirilgan, sovet tuzumi ortda qolganiga qaramay, dehqonlar paxta va buğdoy rejasini bajarişga «safarbar» etilgan. Minglab tadbirkorlik (dehqonçilik) iqtidorini özida olib yurgan yoşlarimiz «qora işçi» tamğasini kötarib özga yurtlarda yurişibdi. Holbuki, bunday toifa yoşlar – har qanday millatning bebaho boyligi, ularga imkon beriş kerak.
Ammo aytiş kerakki, yoşlarga yer beriş masalasi hozirgidek, ya’ni faoliyat yuritib turgan fermerlar yerlarining ma’lum qismini bir neça sotixdan qilib yoşlarga bölib beriş bilan ijobiy hal bölmaydi.
Masala kompleks hal etilmoği lozim: yoşlarga yer uzoq muddatga va huquqlari ta’minlangan holda berilişi lozim. Yoşlar «mana bu mening yerim», deya olsin. Yoş dehqon yerini yaxşi körsin, yaroqsiz holga keltirib qöyişdan qörqsin, har bir qariçini asrab-avaylasin, novatsiyalar, intensiv uslublar borasida izlansin. Hayotini yer bilan boğlasin.
Bu esa qişloq xöjaligi sohasida tub özgariş qilişimizni – aholisi ziç mintaqalarimizda fermerçilikning hozirgi şaklidan voz keçişni, kiçik oilaviy dehqon xöjaliklarini yuzaga keltirişni, davlat rejasiga muvofiq işlaşdan voz keçişni, nihoyat sohada töliq bozor munosabatlariga ötişni taqozo qiladi.
Aminmanki, şundagina mehnat migratsiyasi bilan boğliq hozirgi ahvol yengillaşadi, qişloqlarimizda iqtisodiy faol örta sinf yuzaga keladi.
Bu esa hozirda faqat davlat egnida bölib kelayotgan qişloqlarni obod qilişmasalasi – kölami tubsiz ijtimoiy-iqtisodiy muammolar yukini yengillaştiradi. Zero, bu yukning sezilarli qismini öşa iqtisodiy faol qatlam öz-özidan, birov buyurmasa ham özining egniga oladi.
Qişloqlardagi muammolar: buzuq yöllar, eskirib işdan çiqqan infrastruktura, eskirgan maktablar, qarovsiz qolgan noçor oilalar, nogironlar – bu muammolarni hal qilişda aynan mana şu faol qatlam davlatga kömakdoş böladi, hali aytganimizdek, buyruq va çaqiriqlarsiz.
Qişloqlarda ta’limni rivojlantiriş muammosi ham aslida mana şu masalaga – öziga töq oilalar sinfini yuzaga keltirişga boğliq. Otasi Rossiyada qora işçi bölib yurgan, onasi yakka özi ming taşvişni egniga olgan bolaning ta’lim-tarbiyasi qanaqa böladi-yu, har taraflama oyoğida mustahkam turgan tadbirkor ota-onaning tarbiyasini oliş nima degani? Bilamizki, tadbirkor ota-ona köpinça maktab bergan ta’lim bilan çeklanmasdan, farzandiga qöşimça ta’lim berişga moyil böladi.
Xullas, hozirda qişloqlarda iqtisodiy faol örta sinfni yuzaga keltirişdan ulkanroq maqsadning özi yöq. Bu sinf avvalida şunçaki «dehqonlar» deb atalsa ham, ertaga ularning içidan köplab novator-tadbirkorlar yetişib çiqadi. Keyinçalik bu dehqonlar öz manfaatlarini közlab, ixtiyoriy ravişda, evolyutsion tarzda birlaşişadi: kooperativlarga, assotsiatsiyalarga, aksionerlik jamiyatlariga. Bu tabiiy – Xitoyda aynan şunday bölgan va bu Xitoy qişloqlarda millionlab xususiy korxonalar yuzaga kelişiga olib kelgan.
Ammo, bu marralarga yetişiş uçun ba’zi şartlarni bajariş lozim, bajariş şart.
Avvalo, hammasi bozor iqtisodiyoti talablariga muvofiq bölişi kerak. Ya’ni dehqonlarning işlariga heç kim aralaşmasligi kerak: nima ekişni, kimga sotişni özlari hal qilişlari lozim. Meva-sabzavotni eksport qiliş imkoniyatlari maksimal yengillaştirilişi kerak.
Meva-sabzavot eksporti bilan faqat xususiy firmalar şuğullanişi kerak. Bunday firmalar köp bölişi, ular örtasida raqobat bölişi uçun ularni röyxatdan ötkazişni yengillaştiriş lozim. Aslo monopoliya bölmasligi kerak. Yetiştirilgan mahsulot sifatini tekşiriş uçun maxsus laboratoriyalar sonini köpaytiriş kerak böladi.
Paxta sanoati ham töliq bozor munosabatlariga ötişi kerak: paxtani uni yetiştirgan dehqon sotişi, savdolar birja orqali bölişi, töqimaçilik fabrikalari uni öşa birjalar orqali sotib olişi kerak. Mana şu paxta sanoati rivojini ta’minlab beradi, uni majburlov şaklidan tabiiy, moddiy manfaatdorlik bilan yuritiladigan şaklga keltiradi.
Yana şuni aytiş kerakki, mazkur tadbirlar köplab yukni davlat egnidan soqit qiladi. Zero, davlat tanasiga kana bölib yopişib olgan ma’muriy tizim hajmini qisqartiriş imkonini beradi. Şunda hokimlar-u, içki işlar xodimlari, prokurorlarga yiğim-terimni nazorat qiliş uçun dalaga çiqişiga, majburiy mehnatga ham hojat qolmaydi. Bizni majburiy mehnatda heç kim ayblamaydi. Soha közni quvontiradigan holga keladi.
Suv taqçilligi muammosi ham şu yöl bilan hal böladi – oyoğida mustahkam turib olgan mustaqil dehqonlar öz manfaatlarini közlab, suvni iqtisod qiluvçi tizimlarni özlari joriy qiladilar. Davlat faqat, deylik, 10 yildan keyin suğoruv suvining narxini sezilarli oşiramiz deb e’lon qilsa bölgani. Kamida 50 foiz suv tejalişini tasavvur qilişning özi ajib xayollarga yetaklaydi. Hozirgi holatda esa suvni iqtisod qiluvçi tizim joriy qilinişini tasavvur qilib ham bölmaydi. Davlat bunga katta mablağ ajratgan taqdirda ham, natija bölişi dargumon – mablağlarning katta qismi odatdagidek talon-taroj bölişi ehtimol.
Xitoy tajribasi voqelikka mos qarorlar qabul qiliş: aholi sonini hisobga olgan holda kiçik dehqon xöjaliklari sinfini yuzaga keltiriş, moddiy manfaatdorlikni köpaytiriş, dehqon va tadbirkorni ozod etib, ularga nisbatan ma’muriy bosimni yöq qiliş va bu yölda muntazam ildam boriş – bizning holatda rivojlanişning yagona omili ekanining yorqin körgazmasi. Şu yöldan borişimiz kerakka öxşaydi.
