«Köpçilik bu yerdagi şaroitga moslaşa olmay qaytib ketdi. Bu Özbekiston uçun açinarli holat» - Polşa universiteti tarixiga kirgan professor Obid Tursunov bilan suhbat
|00:32 / 25.03.202127 16113 min
Texnika fanlari doktori Obid Tursunov Kun.uz'ning «Ilm-fan suhbatlari» rukniga bergan intervyusida jahon va özbek ilm-fanidagi tendensiyalar, turli fanlar çegarasida yangi tadqiqotlar qiliş zaruriyati, Özbekistonda çiqindini qayta işlaş bilan boğliq muammolar va «yaşil kimyo» haqida sözlab berdi.
Obid TursunovObid Tursunov
Obid Tursunov hozirda Xitoy, Polşa universitetlarida,Toşkent Irrigatsiya va qişloq xöjaligini mexanizatsiyalaş muhandislari institutida, şuningdek, Örmon xöjaligi ilmiy-tadqiqot institutida yetakçi ilmiy xodim va professor sifatida faoliyat yuritib kelmoqda.
Qayerda zamonaviy ilmiy-texnik baza bölsa, şu yerda jahon tan oladigan yangi natijalar yaratiladi
Ilmning rivojlanişi ilmiy-texnik bazaga qattiq boğlangan, negaki qayerda zamonaviy ilmiy-texnik baza bölsa, şu joyda jahon tan oladigan darajada yangi natijalar oliş mumkin. Eski apparatlar bilan olinganlari ötmaydi, masalan, xalqaro jurnalda uning natijalari qabul qilinmaydi.
Buni eski va yangi televizorga öxşatsa böladi, eslab köring, kamida 20–25 yil avval oq-qora, buragiçlari sinib, ombur bilan buraladigan, antennasi orqasidan çiqib ketadigan juda oğir televizorlarni körar edik. Hozir-çi, butunlay boşqaça. Agar öşa sohada ilm rivojlanmaganda eski holatiça qolib ketgan bölardi.
Ilm şunaqa hodisaki, har oy, yil sayin takomillaşib boradi. Olim men daraja oldim, yetuklikka erişib böldim dedimi, demak, u öşa joyda qotadi, eski baza bilan qolib ketadi.
Ilm rivojlanişi köp jihatdan moliyaviy tomonga ham boğliq. Masalan, köp vatandoşlar Özbekistonga ilm rivojiga hissa qöşiş uçun keldi, lekin bu yerdagi şaroitga moslaşa olmay qaytib ketdi. Bu Özbekiston uçun açinarli holat. Ularni ham tuşunsa böladi, çunki heç kim faqat şunçaki yaşasam böldi deb yaşamaydi-ku, öziga yaraşa orzu-maqsadlari, niyatlari böladi. Bunga erişiş uçun esa unga şaroit kerak, mablağ ham öşa aytilgan şaroitning bir qismi desak xato bölmaydi.
Tasavvur qiling, qaysidir çet davlatda ilm qilişga mos qulay şaroit, zamonaviy jihozlar, soğlom ilmiy muhit bölsa-yu, uni eski jihozlar, past maoşli boşqa bir joyga qandaydir ğoyalar asosida işontirib olib boriş mumkinmi? Yöq, albatta.
Biz ilmni rivojlantirişni xohlayapmizmi, ilmiy texnik bazani har bir yönaliş böyiça yangilaşimiz maqsadga muvofiq.
Olim uçun hamma eşik oçiq bölişi kerak
Sönggi vaqtlarda Özbekistonda ham ilm-fanga munosabat yaxşilanyapti, şaroitlar yaxşi tomonga özgaryapti. Bir neça xorijiy mamlakatlar bilan doimiy aloqa qilib turaman va u joylardagi ilmiy jarayonlarga Özbekistonning nomini qöşib kelaman. Ya'ni, olim bitta joy bilan çegaralanib qolmasligi kerak.
Mavzuga oid
Yaqinda ilm-fanda eng yuqori reytingga ega yoş olimlar guruhi taqdirlandi, ular safida men ham bor edim. Bu kabi hodisa Özbekiston uçun noyob, köp ham kuzatilmaydi. Yurtimizda ilm-fanni rağbatlantiriş sistemasi oqsab kelayotgan edi. Eng yuqori reytingga ega yoş olimlarni pul mukofoti bilan taqdirlaş esa bu borada qilinayotgan ilk işlardan hisoblanadi.
Bu nafaqat öşa olim va boşqa yoş olimlarga keyingi samarali faoliyati uçun motivatsiya, balki kasb tanlaş, öz oldiga maqsad qöyiş yoşida bölgan yoşlarga ham öziga xos yaxşi taassurot bağişlaydi. Lekin bu bilan ilmni rivojlantiriş töxtab qolişi kerak emas. Hali qilinadigan işlar ançagina.
Tajribamdan kelib çiqib ayta olamanki, xorijda olim uçun, ilm uçun hamma eşik oçiq. Men bilgan va bevosita ilmiy tajribalar qilgan universitetlar laboratoriyasi yoki kutubxonalarida har kuni 24 soatlab vaqtingizni ötkazişingiz mumkin, ya'ni olimga berilgan imkoniyat çegarasiz, u xohlasa har kuni borib ilmiy işini qilişi uçun şaroit yaratilgan. Özbekistonda esa ba'zida dam oliş kunlari universitet hududiga kira olmagan professorlar haqida ham eşitib turamiz.
Innovatsion rivojlaniş vazirligi qoşidagi Ilğor texnologiyalar markaziga öxşagan ilmiy markazlar köp bölişi va olimlar uçun şunday joylar ilmiy-texnik bazasidan foydalaniş uçun tekin «dostup» berilişi kerak.
Ta'limda sifatga e'tibor pasaydi
Sönggi bir neça yilda Özbekistondagi universitet va institutlarda talabalar soni sezilarli ösdi, bu ijobiy hodisa, lekin afsuski, köp sohalarda sifat tuşib ketişi kuzatilmoqda. Talabalar va hatto magistrlarning köpçiligida keyinçalik nima qilişi, kelajagi, qaysi yöldan ketişi haqida aniq maqsad, reja yöq. Yoşlarning aksariyati öqişga diplom uçun kiradi va diplom olsam böldi, degan xayolda yaşaydi. Öqişga, nimadir örganişga juda kam talaba harakat qiladi.
Ularning şunday öylaşiga, balki, sifatsiz ta'lim olib kelib qöygandir. OTMlarning asosiy funksiyasi jamiyatga sifatli va malakali kadrlar yetkazib beriş hisoblanadi. Bugungi kunda talabalarni bunday ğaflatdan uyğotadigan vaqt keldi. Buning uçun yangilik, yangiça dars uslublari, yangi leksiyalar zarur.
Tafakkur va fikrlaş tarzi özgarişi kerak, barça buyuk odamlar ham oddiy oila farzandlari ekani, katta-katta kaşfiyot qilganlar ham mehnat, intiliş, sabr orqali şunday yutuqlarga erişganini tuşuntira oliş muhim.
Bolalarimizni yoşlikdan orzu qilişga emas, maqsad qöyişga örgatsak kelajak uçun işonçli poydevor qöygan bölamiz. Yoşligimdan nimagadir erişmoqçi bölsam, uni orzu qilmasdim, balki maqsadga aylantirardim va şunga intilardim. Yoşlikni öyin-kulgi uçun emas, öqib-örganadigan davr deb hisoblaganman. Biz bugun talabalarimizga şuni singdirolsak, öylaymanki, öqib-örganişiga, öz kelajagini yorqinroq tasavvur etişiga yordam bergan bölamiz.
Eng zör investitsiya - insonning öziga qilgan investitsiyasi
Eng zör investitsiya - insonning öziga qilgan investitsiyasi. Çunki inson pul işlab topar ekan, uni öz kelajagi uçun til örganiş yoki turli boşqa foydali kurslarga sarf qiladi va kelajagi uçun investitsiya kiritadi, mana şu eng yaxşisi.
Talabalik davrimda internet kafega haftada bir marta faqat bir maqsadda — xorijdagi oliygohlarga grant qidiriş uçungina kirardim, öşanda ham pulim yarim soatga goh yetardi, gohida yetmasdi. Özim uçun elektron poçta oçib, har gal kelganimda 5–6tagaça universitetga hujjat yuborardim.
Hisoblab körganimda jami 500dan ortiq universitetga yuborgan ekanman, heç qaçon tuşkunlikka tuşmaganman, çunki rad javobi kelganda ba'zida xatolarimni körsatişgan, keyingi gal öşa xatolarni töğrilab yuborardim.
Polşada yoqlagan ilmiy işimni törtta universitet laboratoriyasida 2 yil davomida qatnab yurib tayyorlaganman. Natijada, eng yoş himoya qilgan tadqiqotçi sifatida universitet tarixiga kirdim. Hozirda Toşkent Irrigatsiya va qişloq xöjaligini mexanizatsiyalaş muhandislari institutida bir neça magistr va PhD doktorantga ilmiy rahbarlik qilib kelaman va ularni ham yetuk ekspert qilib çiqariş niyatidaman.
Özbekistonda multidissiplinar kadrlar tayyorlanmaydi
Yuqorida aytganimdek Özbekistonda bakalavrni öqib yurgan kezlarimda grant yutib, öqişimni Malayziyada davom ettirganman, keyin Polşada ilmiy darajaga ega böldim. Hozirda Xitoy, Polşa, universitetlari, şuningdek, Özbekistonda ham bir neça ilmiy muassasalar bilan işlab kelyapman. Xususan, Toşkent irrigatsiya va qişloq xöjaligi mexanizatsiyalaş muhandislari instituti hamda Örmon xöjaligi ilmiy-tadqiqot institutida faoliyat yuritaman.
Mutaxassisligim köp tarmoqli, bir neça sohaning integratsiya qilingan şakli, ya'ni multidissiplinar hisoblanadi. Ilmiy iş qiliş talablaridan biri - tadqiqotçi öz işida yangilik qilişi şart bölsa, xorijda tor soha böyiça qandaydir innovatsiya yoki yangilik qila oliş deyarli ilojsiz, nazariyalar köpi yaratib bölingan deb qaraladi.
Turli fanlar kesişmasida öz ğoyasini ilgari surib, uni isbotlay olgan iş qadrli hisoblanadi. Şuning uçun yaxşi tadqiqotçi olim bölişni istagan odam boşqa fanlarni ham örganişga majbur. Deylik, fizika yoki kimyoni bilişgina yetarli emas, unga yondoş fanlarning u bilan boğliqligini topa oliş muhim.
Köpçilik kimyo deganda farmatsevtika, meditsina, ösimlik kimyosi, kimyoviy öğitlar va şu kabilarni tuşunişi mumkin. Lekin jahon tajribasida ekologik kimyo, «yaşil kimyo» degan sohalar ham bor.
Dunyoning istalgan yetakçi universiteti olimlari rezyumesiga qarasangiz, ularning ilmiy yönalişi birgina emasligini, kamida beş-olti yönalişni qamrab olganini körasiz. Özbekistondagi ilmiy muassasalar bilan ilmiy hamkorlikni boşlaganimdan beri şu narsaga köp e'tibor berib kelamanki, bizda multidissiplinar kadrlar tayyorlanmaydi.
Köpinça har sohada işlamasdan birgina tor sohada ilm qilişga tarğib qilinadi. Bu fikrga umuman qöşilmayman. Masalan, men ilmiy işim böyiça aralaşadigan yönalişlar içida biokimyo, biofizika, kimyo texnologiyalari, «yaşil kimyo» bor va ularni energetikaga yönaltirgan holda işlayman.
Biomassaning bir yirik turi bölgan çiqindini qayta işlaş yoki undan kerakli mahsulotlar oliş, iqlim özgarişiga va global isişga sabab böladigan turli xil işlab çiqariş korxonalaridan ajralib çiqayotgan karbonat angidrid (CO2) gazi va uçuvçan organik birikmalarning ekologik toza konversiyasi, umumiy qilib aytganda yaşil energiya hali bizda rivojlanmagan soha hisoblanadi. Bu yönaliş esa tor soha doirasida amalga oşadigan işlardan emas.
Deylik, özida kömir, neft va tabiiy gaz kabi yoqilğini yoqiş jarayonini qamrab olgan yoki bölmasa sement işlab çiqaradigan korxona oçdik. Bunday turdagi işlab çiqariş jarayonidan bilamizki, bu yerdan köpgina zaharli gazlar ajralib çiqadi. «Yaşil kimyo»ning vazifasi ana şu gazlarni foydali mahsulotga aylantiriş hisoblanadi, masalan, karbonat angidrid metanol yoki boşqa turdagi suyuq gazga aylantirilib, kerakli sohalarda işlatiladi va tabiatga ham zarar yetkazilmaydi. Qarangki, zaharli gaz inson uçun zarur mahsulotga aylanişi mumkin, bu albatta, ilm orqali amalga oşadi.
Çiqindi tarkibi fundamental tadqiq qilinmaydi
Kundalik turmuşimiz davomida turli xildagi mahsulotlarni işlatamiz, yaroqsiz holga kelganda esa ularni çiqindi qutiga taşlaymiz. Biz özimiz taşlab yuborgan öşa çiqindi tarkibini, undan yana qanday maqsadlarda foydalaniş mumkinligini bilamizmi? Aksariyat javob: yöq. Balki, uning içida qançalab kerakli mahsulotlar bordir. Bizda aynan mana şu narsa — taşlab yuborilayotgan çiqindi tarkibi va xossasi çuqur örganilmaydi, fundamental tadqiq qilinmaydi.
Agar biz uning tarkibini va xossasini çuqur bilib, qanday foyda olişimiz mumkinligini bilganimizda undan samarali foydalangan bölardik. Çiqindini qayta işlaş sohasi rivojlanmagani sababi ham şunda körinadi. Biz çiqindini yoqib yuboriş yoki kömiş yöllari bilan yöqota olmaymiz, yonganda çiqindi tarkibidan qanaqa moddalar ajralişini yoki bölmasa kömganda tuproqqa qanday zarar keltirişini bilmaymiz-ku.
Çiqindi tarkibini örganiş uçun öşa narsani uşlab köriş, çiqindi poligonida oylab vaqt ötkaziş kerak. Men Malayziyada öqiganimda mana şu iş bilan şuğullandim, hatto yangi yil bayram kuni ham çiqindi yiğiş uçun poligonga borgan edim. Bugun esa Özbekistonda şogirdlarim bilan şunday tadqiqotlarni amalga oşiryapmiz.
Analiz kuzatuvlari poligonning qaysi burçagidagi çiqindi qanday bosim ostida, qanday namlikda turgani va boşqa fundamental parametrlarni körsatib beradi. Bu nima uçun kerak? Yuqorida aytdimki, ana şu çiqindi tarkibi va xossasi çuqur örganilgandan sönggina ularni qay yöl bilan, qaysi tipdagi qayta işlaşga yönaltiriş kerakligi anglaşiladi.
Men şu sohada ozgina kuzatuvlar olib borayotgan mutaxassis sifatida ayta olaman, bu borada heç qanday fundamental tadqiqot qilinmagan. Şogirdim bilan birgalikda yurtimizda olingan natijalarimizni taqqoslab köriş uçun manba qidirganimizda, afsuski, heç narsa topa olmadik. Yurtimizda olib borilgan na biror tadqiqot, na biror loyiha yoki saviyali ilmiy maqolaga közim tuşdi.
Şuningdek, çiqindiga munosabatni avvalo özimizdan, uyimizdan boşlaşimiz lozim. Uy şaroitida çiqindini saralab, oziq-ovqat çiqindilarini alohida, şişa metallarni alohida idişlarga solib çiqindi konteynerlariga olib borilsa, keyingi konvertatsiya jarayoniga juda katta hissa qöşilgan böladi.
Kelajakdagi maqsad
Gapim söngida aytmoqçimanki mendan köp söraşadiki, «Biror bir maqsad qoldimi sizda» deb, mening javobim aniq: yurtimizda ilm-fan sifatini kötariş, özim tuğilib ösgan vatanda xalqaro darajada raqobatlaşa oladigan ilmiy maktabni yaratiş va natijada Özbekiston ilm-fanini jahonga tanitiş va yuksaltiriş. Hozir ilm-fan deganimizda köplab rivojlangan davlatlarni eslab ötamiz, maqsadim ilm-fan deganda butunjahon jamiyati, albatta Özbekiston nomini tilga olişidir.
